Οσο υποψιασμένος και αν είναι κάποιος για τις επιστημονικές εξελίξεις, προκαλεί εντύπωση πάντοτε η στιγμή που συνειδητοποιεί ότι η τέχνη – στην περίπτωσή μας η μουσική – δανείζεται στοιχεία από την τεχνολογία των πολεμικών drones. Αυτήν και άλλες απρόσμενες λεπτομέρειες θα ακούσουν όσοι βρεθούν στο συνέδριο «Μουσική επιτέλεση και αναδυόμενες τεχνολογίες» που ολοκληρώνεται σήμερα στην Πανεπιστημιούπολη Αρτας σε συνεργασία του Τμήματος Μουσικών Σπουδών με το Τμήμα Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
Το συνέδριο δείχνει και μια άλλη όψη της «αθέατης» ελληνικής περιφέρειας, καθώς φιλοξενείται σε ένα υπερσύγχρονο εργαστήριο εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας με την τελευταία λέξη σε ό,τι αφορά τεχνολογίες VR, AR και XR με μεικτή πραγματικότητα. Οπως εξηγεί ένας από τους κεντρικούς ομιλητές, ο Παύλος Αντωνιάδης, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Παν/μίου Ιωαννίνων – με γνωστικό αντικείμενο τη «Μουσική Επικοινωνία και Τεχνολογία» –, σε αυτή την υπερσύγχρονη σπηλιά μεταφέρθηκε ένα ρομποτικό πιάνο το οποίο επιτρέπει στον χρήστη να παίζει από απόσταση. «Πρέπει να πούμε πως πολλές από τις τεχνολογίες που χρησιμοποιούμε στη μουσική, οι οποίες βασίζονται σε αισθητήρες, δοκιμάστηκαν πρώτα στα πεδία πολέμου με drones! Ιδια είναι δηλαδή η τεχνολογία που χρησιμοποιείται στους βομβαρδισμούς και στην τέχνη». Δεν είναι φυσικά η μόνη σοκαριστική διαπίστωση στο διήμερο συνέδριο, το οποίο ως ένα σημείο λειτουργεί ως «προάγγελος» για το 3ο TechFuse (19-21 Μαρτίου), το οποίο πραγματοποιείται στα Ιωάννινα. Στο τέλος της πρώτης μέρας μάλιστα ο Π. Αντωνιάδης θα παρουσιάσει το έργο του «You are Bugs – Είστε Ζωύφια», το οποίο έχει παρουσιαστεί στο Αμβούργο (Hamburg ArtSearch 2024), στο Βερολίνο (Berlin VOICES 2024), στη Βοστώνη (Boston ICMC 2025) και στο Πεκίνο (Beijing TENOR 2025).
Ο δημιουργός άρχισε να ιχνηλατεί το πεδίο της μουσικής τεχνολογίας θέλοντας να διερευνήσει και να βαθύνει στην τέχνη του. «Με ενδιέφερε να μελετήσω το σώμα του μουσικού εκτελεστή όταν παίζει και πώς η νόηση περνάει μέσα σε αυτό». Ετσι έγινε η αρχή τού ολοένα και μεγαλύτερου ταξιδιού του και η εξοικείωσή του με τα επιστημονικά επιτεύγματα σε όλους τους τομείς που μπορούν να δώσουν εργαλεία στη μουσική. Φυσικά ένας από αυτούς είναι η πολυδιαφημισμένη Τεχνητή Νοημοσύνη της εποχής μας.
ΑΙ και μουσική
Πώς επηρεάζει σήμερα, λοιπόν, την παραγωγή μουσικής; Μπορεί να θεωρηθεί δημιουργός ή παραμένει ένα εργαλείο του ανθρώπου; «Μια πολύ επίκαιρη, σωστή ερώτηση. Σήμερα υπάρχουν κάποιες εμπορικές εφαρμογές μουσικής δημιουργίας που υποτίθεται ότι θα αντικαταστήσουν τον συνθέτη ή τον μουσικό παραγωγό – με την έννοια ότι δίνουν στον καθένα τη δυνατότητα να δημιουργήσει μουσική μέσω εντολών. Ομως εδώ ανακύπτουν πολλά προβλήματα. Κατ’ αρχάς πρέπει να πούμε ότι οι εφαρμογές αυτές αποτελούν ένα πάρα πολύ μικρό κομμάτι σε αυτό που λέμε Τεχνητή Νοημοσύνη στη μουσική, η οποία ξεκινάει από το 1950. Υπάρχει ένα είδος “φούσκας” όσον αφορά τον δημόσιο λόγο για την τεχνητή νοημοσύνη».
Σε αυτό το σημείο ο Π. Αντωνιάδης ξεκαθαρίζει επίσης πως «υπάρχουν τρόποι να χρησιμοποιήσει κανείς την τεχνητή νοημοσύνη στη μουσική, που όμως δεν αντικαθιστούν τον άνθρωπο. Το σύστημα καταλαμβάνει, δηλαδή, περισσότερο πολλαπλούς ρόλους σε ένα συνεχές. Μπορεί δηλαδή να είναι αυτόνομο, αλλά μπορεί να είναι απλώς ένα εργαλείο και όλες οι διάμεσες διαβαθμίσεις. Αυτό το οποίο πάντα υπάρχει είναι ένας άνθρωπος (στα αγγλικά το λέμε «Human in the loop») ο οποίος συνδιαλέγεται με αυτή την τεχνητή νοημοσύνη. Την πλάθει και πλάθεται από αυτήν. Αυτή η διάδραση μας ενδιαφέρει περισσότερο από το τι μπορεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη αυτή καθ’ αυτή».
Η φιλοσοφική προσέγγιση στα ολοένα και πιο ακανθώδη ζητήματα που αφορούν την Τεχνητή Νοημοσύνη αποτυπώνεται και στο μουσικό έργο που θα παρουσιάσει στο Φεστιβάλ. «Στην ουσία είναι μια κριτική στην τεχνητή νοημοσύνη: δημιουργεί έναν τεχνητό agent, ο οποίος καθοδηγεί τον μουσικό εκτελεστή. Στην αρχή τον προσβάλλει, τον υποτάσσει και ο εκτελεστής σιωπά. Στην πορεία, ο μουσικός συνειδητοποιεί ότι δεν υπάρχει η έννοια της ιεραρχίας ή κατωτερότητας. Μέσα από τη δική του μοναδική διάσταση τελικά καταφέρνει να μπορεί να ελέγξει το σύστημα, αντί να ελέγχεται από αυτό».
Το μέλλον
Πόσο ρεαλιστικό όμως είναι ένα τέτοιο αισιόδοξο σενάριο στο μέλλον; «Σύντομα, αν όχι ήδη, σε κάποια πολύ περιορισμένα tasks και περιοχές, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί όντως να είναι ανώτερη των ανθρώπινων δυνατοτήτων. Και αν αυτό κάποια στιγμή γενικευτεί με τη λεγόμενη AGI (Artificial General Intelligence), τότε είναι πολύ πιθανό να βρεθούμε σε σενάρια όπου μπορεί να μας επιτεθούν οι τεχνητές νοημοσύνες ή να δολοπλοκούν εναντίον μας ή να μας χειραγωγούν χωρίς να το καταλαβαίνουμε. Τώρα σε ό,τι αφορά την καλλιτεχνική έκφραση πιστεύω ότι το δημιούργημα δεν θα ξεπεράσει ποτέ τον δημιουργό του. Η καλλιτεχνική δημιουργία είναι σύμφυτη με τον άνθρωπο. Εδώ προκύπτουν διάφορα ενδιαφέροντα ζητήματα που συνδέονται με τη νομική υπόσταση των δημιουργημάτων ΑΙ. Δεν μπορεί ποτέ να της αποδοθεί ο ρόλος και η νομική οντότητα του δημιουργού-συγγραφέα. Στο επίπεδο της τεχνολογικής καινοτομίας, του τι τελικά είναι ευφυΐα ή γνωστική ικανότητα, προσπαθώ να έχω έναν πολύ ανοιχτό ορίζοντα και να παρακολουθώ τι συμβαίνει και εκτός μουσικής».
