Σε ένα άρθρο του που δημοσιεύτηκε στο New Left Review λίγο μετά την επίθεση του Ισραήλ στη Γάζα τον Οκτώβριο του 2023, ο βρετανός ιστορικός Πέρι Αντερσον περίπου κήρυξε το τέλος του διεθνούς δικαίου, χαρακτηρίζοντάς το εργαλείο της δυτικής ηγεμονίας από τον 16ο αιώνα μέχρι σήμερα.
Στην επιχειρηματολογία του επικαλέστηκε τον Καρλ Σμιτ και τον Τόμας Χομπς, στηρίχθηκε όμως πολύ και στη θεωρία του Τόμας Οστιν περί της «διπλής απροσδιοριστίας» του διεθνούς δικαίου: ως προς το περιεχόμενο, καθώς οι κανόνες σημαίνουν αυτό που οι ηγέτες θέλουν να σημαίνουν, και ως προς την εκτέλεση, καθώς δεν υπάρχει κάποια παγκόσμια αρχή για να τους επιβάλει.
Πράγματι, αν στο εσωτερικό κάθε χώρας υπάρχουν θεσμοί εξουσιοδοτημένοι να επιβάλουν τους κανόνες, ένας ισχυρός ηγέτης μπορεί πάντα να επιχειρήσει να χειραγωγήσει αυτή τη διαδικασία: στελέχη της ελληνικής κυβέρνησης, για παράδειγμα, έχουν υποστηρίξει στο παρελθόν ότι οι υποκλοπές «έκλεισαν» ως θέμα, αφού οι πολίτες ψήφισαν τη ΝΔ σε διαδοχικές εκλογικές αναμετρήσεις. Στις διακρατικές σχέσεις, πάλι, τέτοιοι θεσμοί δεν υπάρχουν ή, εν πάση περιπτώσει, δεν γίνονται σεβαστοί. Μετά το μακελειό στη Γάζα με τους δεκάδες χιλιάδες νεκρούς, έχουμε τον παράνομο αμερικανοϊσραηλινό πόλεμο κατά του Ιράν: και στις δύο περιπτώσεις, οι επιτιθέμενες δυνάμεις δεν ένιωσαν καν την ανάγκη να δικαιολογήσουν τις πράξεις τους με βάση το διεθνές δίκαιο.
Nα λοιπόν που το διεθνές δίκαιο θεωρείται πλέον «ξεπερασμένο» τόσο από μέρος της Δεξιάς όσο και από μέρος της Αριστεράς. Η πρώτη δεν το είχε έτσι κι αλλιώς ποτέ σε υπόληψη. Η δεύτερη κατηγορεί όσους εξακολουθούν να πιστεύουν σ’ αυτό για «ιδεαλισμό» και για συγκάλυψη των πραγματικών κοινωνικών σχέσεων κυριαρχίας και εκμετάλλευσης στις οποίες στηρίζεται το κράτος δικαίου.
Η στάση αυτή, γράφει ο οικονομολόγος και συγγραφέας Ντόμινικ Λέσντερ στο περιοδικό New Statesman, ισοδυναμεί με παράδοση σε μια άναρχη παγκόσμια τάξη. Το ότι το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται επιλεκτικά, ή το ότι το κάνουν συχνά σημαία τους αυτοί ακριβώς που το παραβιάζουν, δεν σημαίνει ότι η υπεράσπισή του είναι μια μάταιη υπόθεση.
Σε μια πρόσφατη συζήτηση, μια παριστάμενη κυρία από τη Σερβία χαρακτήρισε «έγκλημα» την παράδοση του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο από τους συμπατριώτες του. Στην πραγματικότητα, επρόκειτο για νίκη του σερβικού λαού, όπως νίκη του σουδανικού λαού ήταν η παράδοση στη Χάγη του δικού τους «χασάπη» – ανεξαρτήτως της διαδρομής που ακολούθησαν στη συνέχεια αυτές οι δύο χώρες.
Οι μηχανισμοί επιβολής του διεθνούς δικαίου λειτούργησαν εκεί κατασταλτικά, όπως λειτούργησαν αποτρεπτικά όταν ο κατηγορούμενος για εγκλήματα πολέμου Μπενιαμίν Νετανιάχου απέφυγε τον περασμένο Σεπτέμβριο να περάσει από τον εναέριο χώρο της Γαλλίας και της Ισπανίας πηγαίνοντας προς τη Νέα Υόρκη, καθώς φοβόταν ότι παρά τις διαβεβαιώσεις που είχε λάβει θα μπορούσε να συλληφθεί.
Είχε καμιά σημασία το ότι ο πόλεμος στο Ιράκ ήταν παράνομος αφού οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους αγνόησαν έτσι κι αλλιώς τους όποιους περιορισμούς; Φυσικά. Η παρανομία του πολέμου έγινε ένα ισχυρό πολιτικό γεγονός, που επηρέασε την κοινή γνώμη, διαμόρφωσε συμμαχίες και επέφερε ένα μακροχρόνιο κόστος νομιμότητας στην αμερικανική εξουσία.
Το ίδιο συμβαίνει με τον σημερινό αμερικανοϊσραηλινό πόλεμο κατά του Ιράν, που έρχεται μετά τις απειλές του Τραμπ κατά της Γροιλανδίας: ο Σάντσεθ και ο Μακρόν τον καταδίκασαν ανοιχτά και ηγούνται σήμερα μιας προσπάθειας στρατιωτικής απεξάρτησης της Ευρώπης από τις ΗΠΑ.
«Ρεαλιστές» ιστορικοί όπως ο Πίτερ Γκόουαν και ο Τζον Μερσχάιμερ θεωρούν ότι το βασικό στοιχείο της διεθνούς πολιτικής είναι ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων και ότι η διεθνής αναρχία, η απουσία δηλαδή κάποιου που επιβάλλει τον νόμο, αναγκάζει κάθε κράτος να προσπαθεί να μεγιστοποιήσει την εξουσία του έναντι των άλλων.
Αλλο το τι «θα έπρεπε να γίνεται» κι άλλο το τι «γίνεται», λένε. Αυτή ακριβώς η προσέγγιση, σχολιάζει ο Λέσντερ, έκανε τους συγκεκριμένους ιστορικούς να πιστέψουν, και να θέλουν να κάνουν κι εμάς να πιστέψουμε, ότι η Ρωσία εξαναγκάστηκε δήθεν να εισβάλει στην Ουκρανία για να απαντήσει στην προελαύνουσα αμερικανική δύναμη.
Εντουαρντ Πάλμερ Τόμσον (1924-1993)
Ενα ανεπιφύλακτο ανθρώπινο αγαθό
«Θέλω να επιμείνω σε ένα προφανές σημείο, που ορισμένοι σύγχρονοι μαρξιστές παραβλέπουν, ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην αυθαίρετη εξουσία και το κράτος δικαίου», γράφει ο επιφανής βρετανός ιστορικός στο βιβλίο του «Whigs and Hunters» (1975). «Οφείλουμε να ξεσκεπάζουμε τις αδικίες και τις απάτες που μπορεί να κρύβονται πίσω από τον νόμο.
Ομως το ίδιο το κράτος δικαίου, η επιβολή αποτελεσματικών περιορισμών στην εξουσία και η υπεράσπιση του πολίτη από τις επεμβατικές απαιτήσεις της εξουσίας, αποτελεί για μένα ένα ανεπιφύλακτο ανθρώπινο αγαθό. Σε αυτόν τον επικίνδυνο αιώνα όπου οι πόροι και οι αξιώσεις της εξουσίας συνεχίζουν να αυξάνονται, το να αρνούμαστε ή να υποβαθμίζουμε αυτό το αγαθό είναι όχι μόνο ένα απελπιστικό λάθος, αλλά ένα αυτοεκπληρούμενο λάθος, που μας ενθαρρύνει να εγκαταλείψουμε τη μάχη κατά των κακών νόμων και των ταξικών διαδικασιών και να αφοπλιστούμε μπροστά στην εξουσία».
