Η παραπληροφόρηση πρωταγωνιστεί και στον πόλεμο στο Ιράν

«Η πρώτη απώλεια σε έναν πόλεμο είναι η αλήθεια», φέρεται να είπε το 1918 ο αμερικανός γερουσιαστής Χιράμ Γουόρεν Τζόνσον.

Το ξέσπασμα ενός ακόμη πολέμου, αυτή τη φορά στο Ιράν, έρχεται να επαληθεύσει ξανά αυτό το αξίωμα. Η παραπληροφόρηση, που διεξάγεται πλέον με ολοένα πιο εξελιγμένα μέσα, αποτελεί μέρος των σχεδιασμών και των συγκρούσεων και επιστρατεύεται από όλες τις πλευρές, προκειμένου να εξυπηρετηθούν τα αφηγήματά τους και η προπαγάνδα τους.

Βίντεο και εικόνες που δείχνουν αερομαχίες, ελιγμούς και πυραυλικά χτυπήματα κατακλύζουν το Διαδίκτυο και ειδικά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Πολλά εξ αυτών είναι δημιουργήματα της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ), άλλα προέρχονται από βιντεοπαιχνίδια, άλλα αφορούν παλαιότερες συγκρούσεις και βγαίνουν στην επιφάνεια στο όνομα της προσέλκυσης κοινού, «κλικ» και αντιδράσεων.

Δεν είναι φυσικά η πρώτη φορά που συμβαίνει κάτι τέτοιο. Οι πολεμικές συρράξεις, οι οποίες έχουν γίνει μέρος της καθημερινής ειδησεογραφίας, ειδικά μετά το 2022 και την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, καθώς και μετά την ισοπέδωση της Γάζας, αποτελούν την ιδανική πλατφόρμα για να ανθήσει η παραπληροφόρηση – τα fake news, όπως έχουμε συνηθίσει να λέμε.

Οι δε παλαιότεροι ασφαλώς και ενθυμούνται παρόμοια περιστατικά από την «Καταιγίδα της Ερήμου», τους πολέμους στη Γιουγκοσλαβία, την εισβολή του 2003 στο Ιράκ κ.ο.κ.

Το χτύπημα στο ιρανικό σχολείο

Κεντρικό συμβάν γύρω από το οποίο διαδόθηκαν αρκετές ψευδείς πληροφορίες ήταν το πυραυλικό χτύπημα σε σχολείο της πόλης Μινάμπ στο Νότιο Ιράν (κοντά στα Στενά του Ορμούζ), που προκάλεσε τον θάνατο τουλάχιστον 168 ανθρώπων και τον τραυματισμό περίπου 95, στην πλειονότητά τους μαθητριών του σχολείου, την πρώτη ημέρα του πολέμου (το Σάββατο 28 Φεβρουαρίου).

Κυκλοφόρησε αρκετά η ψευδής πληροφορία ότι οι Φρουροί της Επανάστασης παραδέχθηκαν ότι το χτύπημα έγινε κατά λάθος από το ίδιο το Ιράν. Η ψευδής αυτή πληροφορία φέρεται να ξεκίνησε από έναν λογαριασμό στο Telegram που ανήκει σε δίκτυο υποστηρικτών του Ρεζά Παχλαβί, του πιο επιφανούς μέλους της μοναρχικής δυναστείας του Ιράν. Αναπαράχθηκε δε, έστω και με «επιφυλάξεις», από Αμερικανούς, Ισραηλινούς και αρκετούς Δυτικούς.

Ερευνες από διεθνή μέσα ενημέρωσης και ανεξάρτητους οργανισμούς που δημοσιεύθηκαν τις προηγούμενες ημέρες, όμως, αποδεικνύουν με σχεδόν απόλυτη βεβαιότητα ότι το πυραυλικό χτύπημα στο σχολείο πραγματοποιήθηκε από τις ΗΠΑ. Το είδος του πυραύλου (Tomahawk), ενώ ο χρονισμός της επίθεσης συμπίπτει με επίθεση των ΗΠΑ σε ιρανική βάση πλησίον του σχολείου. Υπαιτιότητα των ΗΠΑ για το πυραυλικό χτύπημα δείχνει και η προκαταρκτική έρευνα των αμερικανικών Αρχών, σύμφωνα με δημοσιεύματα των «New York Times» και του πρακτορείου Reuters.

Σημειώνεται πως γύρω από την ίδια επίθεση διακινήθηκαν κι άλλα fake news, όπως για παράδειγμα εικόνες που δημιουργήθηκαν με ΤΝ και συνοδεύονταν με τον ισχυρισμό ότι απεικονίζουν την κηδεία των δολοφονημένων μαθητριών. Τα σώματά τους εμφανίζονταν σε λευκά «σάβανα», όπως είθισται να γίνεται με τους νεκρούς στη Γάζα, αλλά όχι στο Ιράν.

«Η συγκεκριμένη φωτογραφία είχε παραχθεί με το εργαλείο ΤΝ της Google, το Gemini. Η Google είναι η μόνη εταιρεία που έχει δημιουργήσει ένα εργαλείο, ονόματι SynthID, που μπορεί να “διαβάζει” αν μια εικόνα ή ένα βίντεο έχει δημιουργηθεί από το Gemini, καθώς οι εικόνες του φέρουν ένα αόρατο στο ανθρώπινο μάτι υδατογράφημα. Eτσι μπορέσαμε εύκολα να επιβεβαιώσουμε ότι η εν λόγω εικόνα ήταν προϊόν ΤΝ», αναφέρει στα «ΝΕΑ» η Eλενα Βατάλα, δημοσιογράφος στα Ellinika Hoaxes με ειδίκευση στην παραπληροφόρηση.

Σημειώνεται, πάντως, ότι η σοκαριστική εικόνα που δείχνει τρακτέρ να ανοίγουν δεκάδες τάφους για τα θύματα της πυραυλικής επίθεσης στο σχολείο της Μινάμπ είναι πραγματική και η αυθεντικότητά της δεν τίθεται εν αμφιβόλω.

Ιρανικές επιθέσεις που δεν έγιναν

Από την πλευρά του Ιράν, αρκετές είναι οι δημιουργημένες με ΤΝ εικόνες που ισχυρίζονται ότι δείχνουν επιθέσεις σε υποδομές των ΗΠΑ, σε πόλεις του Ισραήλ και σε χώρες του Κόλπου. Κάποιες εικόνες και βίντεο ισχυρίζονται ότι δείχνουν βομβαρδισμούς του Ιράν κατά του Τελ Αβίβ και παρουσιάζουν μια εικόνα απόλυτης καταστροφής. «Το διεθνές δίκτυο δημοσιογράφων και fact-checkers μάς έχει βοηθήσει στην επαλήθευση ή διάψευση τέτοιων εικόνων», αναφέρει η Ελενα Βατάλα, εξηγώντας ότι πηγές με γνώση της γεωγραφίας των πόλεων που δέχθηκαν τα υποτιθέμενα πλήγματα συνεισέφεραν στη διάψευση των ισχυρισμών.

Αλλες εντυπωσιακές εικόνες, που διακινήθηκαν ακόμα και από μέσα ενημέρωσης με κύρος και μεγάλη επισκεψιμότητα, υποστήριζαν ότι δείχνουν επίθεση του Ιράν σε αμερικανικές βάσεις στο Ερμπίλ του Ιράκ. Ενώ πράγματι υπήρξε τέτοια επίθεση, οι εικόνες που διακινήθηκαν είχαν υποστεί επεξεργασία με εργαλεία ΤΝ ώστε να δείχνουν πολύ πιο εντυπωσιακές. Αλλο βίντεο δημιουργημένο από ΤΝ κυκλοφόρησε με τον ισχυρισμό ότι δείχνει επιθέσεις σε ουρανοξύστη του Μπαχρέιν, οι οποίες όμως δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

Παράλληλα, εικόνες που δημιουργήθηκαν με εργαλεία ΤΝ συνοδεύονταν με τον ισχυρισμό ότι δείχνουν υποτιθέμενες «παγίδες» του Ιράν, στις οποίες «έπεσαν» ΗΠΑ και Ισραήλ. Συγκεκριμένα, οι αναρτήσεις και τα δημοσιεύματα που τις διέδωσαν υποστήριζαν ότι οι ιρανικές δυνάμεις είχαν ζωγραφίσει τα περιγράμματα μαχητικών αεροσκαφών και άλλου εξοπλισμού σε σημεία τα οποία χτύπησαν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ, χωρίς όμως να έχουν αποτέλεσμα. Στόχος φέρεται να είναι η ενίσχυση της πεποίθησης ότι οι ιρανικές στρατιωτικές δυνάμεις είναι ισχυρότερες και πιο έξυπνες από τους αντιπάλους τους.

«Από το 2022 μέχρι σήμερα έχει γίνει πολύ ευρεία η χρήση ΤΝ στην παραπληροφόρηση. Στις αρχές, τα λάθη της ΤΝ ήταν σαφή και σχετικά εύκολα αναγνωρίσιμα, όμως πλέον τα εργαλεία είναι πολύ πιο εξελιγμένα και πρέπει να εντοπίσει κανείς ορισμένες πολύ μικρές λεπτομέρειες για να αναγνωρίσει ότι είναι ψηφιακά δημιουργήματα», εξηγεί ο Στάμος Αρχοντής και επισημαίνει ότι αν για τις δημιουργίες του Gemini υπάρχει η λύση του SynthID, άλλα εργαλεία ΤΝ δεν αναγνωρίζονται με απόλυτη βεβαιότητα.

Σε ό,τι αφορά τους λόγους για τους οποίους διακινούνται τέτοιες εικόνες, ο αρχισυντάκτης του Fact Review επισημαίνει ότι, ενώ συχνά παίζουν ρόλο οι ιδεολογικοί στόχοι υποστήριξης της μιας ή της άλλης εμπόλεμης πλευράς, είναι πολύ σύνηθες φαινόμενο να γίνεται αναπαραγωγή χωρίς απώτερο σκοπό. «Τις περισσότερες φορές οι λογαριασμοί ξέρουν τι αναπαράγουν», τονίζει ωστόσο και προσθέτει ότι το κάνουν για να συγκεντρώσουν θεάσεις και αλληλεπιδράσεις στα προφίλ τους, συχνά και με οικονομικό όφελος.

Η… περσινή επίθεση των Χούθι

Τα Στενά του Ορμούζ και το κλείσιμό τους από τις ιρανικές δυνάμεις, υπό την απειλή επιθέσεων κατά οποιουδήποτε πλοίου προσπαθεί να διασχίσει το στρατηγικό πέρασμα, αποτελούν σημαντικό κομμάτι του πολέμου. Είναι, άλλωστε, αυτό που συνδέει άμεσα και όλο τον υπόλοιπο κόσμο με την πολεμική σύρραξη, καθώς οι οικονομικές συνέπειες έχουν τις ρίζες τους στον αποκλεισμό των εμπορικών πλοίων μέσα στον Περσικό Κόλπο.

Παρότι τέτοιες επιθέσεις έχουν γίνει και επιβεβαιωθεί επισήμως, όμως, στις αρχές Μαρτίου έγινε viral στην Ελλάδα ένα βίντεο με τον ισχυρισμό ότι δείχνει επίθεση κατά πλοίου στα Στενά του Ορμούζ, το οποίο μάλιστα αναμεταδόθηκε από έγκυρα ΜΜΕ.

Οπως εξηγεί στα «ΝΕΑ» η Ελενα Βατάλα, το εν λόγω βίντεο, αν και πραγματικό, δεν συνδέεται με την εν εξελίξει σύρραξη. Αντιθέτως, όπως διαπιστώθηκε μέσω της μεθόδου αντίστροφης αναζήτησης εικόνας, είχε ανέβει πρώτη φορά τον Ιούνιο του 2025 από τη σύζυγο έλληνα ναυτικού που βρισκόταν στην Ερυθρά Θάλασσα εκείνη την εποχή, όταν τα εμπορικά πλοία κινούνταν υπό την απειλή των ανταρτών Χούθι της Υεμένης.

Οπως επισημαίνει η δημοσιογράφος των Ellinika Hoaxes, η χρήση βίντεο από παλαιότερες πολεμικές συρράξεις είναι πολύ συνηθισμένη όταν ξεσπούν νέοι πόλεμοι. «Είδαμε ακόμα και βίντεο από την επίθεση στους Δίδυμους Πύργους τον Σεπτέμβριο του 2001 να κυκλοφορεί με τον ισχυρισμό ότι δείχνει πρόσφατη επίθεση του Ιράν στο Ισραήλ», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Πώς δολοφόνησαν ΗΠΑ και Ισραήλ τον Χαμενεΐ

▶