«Τι είναι αυτό με το οποίο ερωτευόμαστε; Ενα “τέλειο” σώμα; Ενα όμορφο μυαλό; Μια μυρωδιά, μια παρουσία, μια ανεπιτήδευτη ζωτικότητα; Τι είναι ο έρωτας και ποιος έχει πρόσβαση σε αυτόν; Είναι δικαίωμα ή δώρο;». Τα παραπάνω ερωτήματα που κινούν τα γρανάζια της ταινίας τεκμηρίωσης «Από τι είμαστε φτιαγμένοι» ανήκουν στον σκηνοθέτη, παραγωγό και συν-σεναριογράφο της Σιαμάκ Ετεμάντι, ιρανό κινηματογραφιστή, ο οποίος ζει και εργάζεται στην Ελλάδα. Βαρόμετρο του Ετεμάντι στην ταινία ήταν ο Αρης, ένας τετραπληγικός φοιτητής ψυχολογίας, τον οποίο βλέπουμε να ξεκινά την πτυχιακή εργασία του για τα στερεότυπα γύρω από τη σεξουαλικότητα των ατόμων με αναπηρία. Αυτή η έρευνα εξελίχθηκε σε ένα πενταετές προσωπικό ταξίδι, μέσα από το οποίο ο Ετεμάντι μαζί με τον Αρη αναζητεί απαντήσεις για την επιθυμία, την οικειότητα (intimacy) και τη σεξουαλικότητα. Και εμείς τους ακολουθούμε σε αυτό το ταξίδι αμφισβήτησης των καθιερωμένων αντιλήψεων ως προς τι θεωρείται επιθυμητό και ποιος θεωρείται φορέας επιθυμίας.
Μέσα σε μία πρόταση, τι θα λέγατε σε έναν ενδεχόμενο υποψήφιο θεατή της ταινίας σας για να του προτείνετε να τη δει;
Η ταινία μπορεί να σε συγκινήσει γιατί πολύ πιθανόν να βρεις κάποια θέματα, κάποιες ερωτήσεις, σκέψεις, αγωνίες, ελπίδες που σε αφορούν.
Οταν αρχίσατε να γυρίζετε αυτό το ντοκιμαντέρ, ποιος ήταν μέσα σας ο βαθύτερος στόχος σας;
Μια προσωπική αναζήτηση γύρω από όσα μας περιορίζουν – όχι το σώμα ή η σωματική βλάβη, αλλά τα ορατά και αόρατα εμπόδια: εκείνα που μας επιβάλλονται απ’ έξω και εκείνα που κουβαλάμε μέσα μας, φόβοι και προκαταλήψεις που περιορίζουν την ερωτική ζωή, την επιθυμία και την οικειότητα.
Είναι εμφανές ότι αντιμετωπίζετε με συμπάθεια όλα τα πρόσωπα με αναπηρία. Πιστεύετε ότι η συναισθηματική εμπλοκή ενός ντοκιμαντερίστα στο θέμα του μπορεί να λειτουργήσει ως ανασταλτικός παράγοντας σε ό,τι αφορά την αλήθεια των καταστάσεων;
Aυτή είναι η πρώτη μου ταινία ντοκιμαντέρ, οπότε δεν μπορώ να μιλήσω με τη βεβαιότητα ή το βάθος εμπειρίας ενός δημιουργού με πολλά έργα πίσω του. Ωστόσο, στη συγκεκριμένη ταινία, η συμπάθεια απέναντι στα πρόσωπα δεν λειτούργησε ανασταλτικά· αντίθετα, μου επέτρεψε να σκάψω πέρα από την επιφάνεια και πέρα από όσα ειπώθηκαν ρητά, ώστε να φτάσουμε σε βαθύτερες αλήθειες. Πιστεύω ότι το ντοκιμαντέρ, ακριβώς επειδή καθρεφτίζει την πραγματικότητα, περιέχει πάντα περισσότερες πληροφορίες από όσες είναι άμεσα ορατές. Ενα βλέμμα προσεκτικό μπορεί να διακρίνει αυτές τις αποχρώσεις. Το κρίσιμο στοιχείο είναι η εμπιστοσύνη: να επιτρέψει ο άλλος να τον δεις πραγματικά, κινηματογραφικά. Σε αυτό το σημείο, η συναισθηματική μου εμπλοκή και η συμπάθεια δεν ήταν εμπόδια, αλλά εργαλεία διερεύνησης. Ετσι δημιουργούσαμε τον χώρο όπου αυτή η αλήθεια μπορούσε να εμφανιστεί.
Σας ανησύχησε η ιδέα ότι θα μπορούσατε να ωραιοποιήσετε τελικά κάποιες καταστάσεις που απλώς δεν γίνεται να ωραιοποιηθούν;
Ακόμη και οι πιο σκληρές πραγματικότητες, όταν προσεγγίζονται κινηματογραφικά, δεν είναι μονοδιάστατες, συνυπάρχουν μέσα τους η δυσκολία και η ομορφιά. Δεν μας απασχόλησε η ωραιοποίηση των καταστάσεων. Βέβαια ήταν κοινός τόπος εξαρχής η αφήγηση να μην προκαλέσει οίκτο ή λύπηση. Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ανάπηροι συμπολίτες μας δεν χρειάζονται υπερτονισμό, είναι ήδη ορατές και παρούσες στην καθημερινότητά μας. Αυτό που μας ενδιέφερε ήταν να μη σταθούμε μόνο εκεί. Μια ταινία που μιλάει για τον έρωτα και την ερωτική επιθυμία οφείλει να αφήνει χώρο για ελπίδα, επιθυμία και ζωή, όχι για να εξωραΐσει την πραγματικότητα, αλλά για να την προσεγγίσει ολόκληρη.
Νιώσατε ποτέ ότι κάτι που γυρίσατε, μια σκηνή ας πούμε, δεν έπρεπε να μπει με τον τρόπο που το γυρίσατε στην ταινία, άρα το αλλάξατε;
Οχι, δεν ένιωσα ποτέ ότι κάποια σκηνή δεν έπρεπε να μπει όπως γυρίστηκε. Από την αρχή, όμως, υπήρχε μέσα μου μια διαρκής αγωνία: σε μια ταινία που μιλάει για τον έρωτα και την ερωτική επιθυμία, η έκθεση είναι αναπόφευκτη. Η πρόκληση ήταν να αφηγηθώ τις ιστορίες αυτών των ανθρώπων με τρόπο ουσιαστικό και διαφωτιστικό, χωρίς να προδώσω τον σεβασμό και την προστασία που τους άξιζαν. Η ισορροπία ανάμεσα στην ειλικρίνεια και τη φροντίδα ήταν για μένα το βασικό κριτήριο σε κάθε επιλογή.
Σίγουρα υπήρξαν κομμάτια που γυρίσατε και δεν χρησιμοποιήθηκαν. Πείτε μου μερικά παραδείγματα.
Σε έξι χρόνια που διήρκεσε αυτή η παραγωγή, πραγματοποιήσαμε συνολικά 97 ημέρες γυρισμάτων. Το μοντάζ της ταινίας μάς πήρε σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο. Μπορεί κανείς εύκολα να φανταστεί πόσο υλικό τελικά έμεινε εκτός ταινίας. Υπήρξαν πολλές όμορφες και βαθιά προσωπικές, πολύ οικείες αφηγήσεις των συμμετεχόντων που κινηματογραφήθηκαν, αλλά αναγκαστικά δεν συμπεριλήφθηκαν, απλώς επειδή δεν χωρούσαν στη δραματουργία της ταινίας. Ωστόσο, μερικές από τις πιο συγκινητικές ιστορίες που δεν μπήκαν στην ταινία ήταν εκείνες που δεν κινηματογραφήθηκαν ποτέ. Ηταν μέρος της έρευνας, off the record συζητήσεις, με ανθρώπους που τελικά δεν συμμετείχαν στην ταινία. Χαρακτηριστικά, γνώρισα μια υπέροχη ανάπηρη γυναίκα με περιορισμένο προσδόκιμο ζωής λόγω μιας εκφυλιστικής σωματικής πάθησης. Εμαθε μόνη της να διαβάζει και να γράφει, επειδή ο πατέρας της ντρεπόταν να την αφήσει να πάει σχολείο. Παρ’ όλα αυτά, κατάφερε να γίνει συγγραφέας. Ο λόγος που δεν συμμετείχε στην ταινία ήταν ότι είχε μια ερωτική σχέση με μια γυναίκα, μια βαθιά αγάπη, με μεγάλη σύνδεση και οικειότητα, η οποία όμως παρέμενε κρυφή από την οικογένειά της. Δεν ήθελε να τους φέρει σε δύσκολη θέση ή να τους «σκανδαλίσει».
Υπήρξε κάτι που σε προσωπική βάση μάθατε κινηματογραφώντας τα πρόσωπα της ταινίας; Κάτι που δεν γνωρίζατε ήδη εννοώ.
Πολλά, πραγματικά. Νιώθω ότι είμαι άλλος άνθρωπος έπειτα από αυτή την εμπειρία. Αν έπρεπε να ξεχωρίσω κάτι συγκεκριμένο, είναι ότι έμαθα καλύτερα τη σημασία του να επιβραδύνω, να κάνω ένα βήμα πίσω και να παρατηρώ. Και αυτό όχι μόνο σε ένα αφηρημένο επίπεδο, αλλά και πολύ πρακτικά: Να επιβραδύνω – όταν βρίσκεσαι σε γύρισμα με ανθρώπους με σωματική βλάβη, συχνά χρειάζεται να επιβραδύνεις και να μη βιάζεσαι. Να κάνω ένα βήμα πίσω – ο Αρης ήταν ο μπροστάρης της ταινίας – και να παρατηρώ. Κυριολεκτικά. Ηταν και η πρώτη φορά που ανέλαβα τη φωτογραφία της ταινίας, κάτι που με έμαθε να παρατηρώ περισσότερο και να συνειδητοποιώ πόσο καθοριστική είναι η οπτική γωνία από την οποία βλέπουμε τα πράγματα.
Βλέποντας το τελικό αποτέλεσμα νιώθετε ότι πετύχατε τελικά τον στόχο που είχατε στην αρχή;
Να τολμήσω να απαντήσω με ένα εμφατικό ναι.
