Η ιδεολογική και πολιτισμική άνοδος των Ηνωμένων Πολιτειών ξεκίνησε στις αρχές του 20ού αιώνα με μια πρωτοφανή ποικιλία καταναλωτικών προϊόντων όπως τα αυτοκίνητα Ford, οι ταινίες του Χόλιγουντ, οι ραπτομηχανές Singer και οι ξυριστικές μηχανές Gillette, γράφει σήμερα στην «El País» ένας άλλος γνωστός συγγραφέας, ο γεννημένος στην Ινδία Πανκάζ Μίσρα. Η αμερικανική επέκταση συνοδεύτηκε από την κοινωνικοποίηση της κατανάλωσης και από την εξίσωση των επιθυμιών. Οι οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες έμοιαζαν εδώ λιγότερο επιθετικές απ’ ό,τι σε άλλες κοινωνίες. Ελευθερία σήμαινε ελευθερία της επιλογής.
Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν να διαφημίζουν και να διαδίδουν με ακόμη πιο επιθετικό τρόπο μια λαϊκή κουλτούρα που μπορούσε να γοητεύει με το κέφι και την αισιοδοξία της έναν κόσμο γεμάτο δυσκολίες, και ιδίως τη νέα γενιά. Αυτό δεν αφορούσε φυσικά μόνο τη Δύση. Σε πολλές μη δυτικές κοινωνίες, το μοντέλο ατομικής προσαρμογής που είχε βασιστεί στην πειθαρχία και σε μια ηθική κοινωνικής ευθύνης άρχισε να δίνει τη θέση του στην αμερικανική ιδέα ότι μόνο η ιδιωτική κατανάλωση μπορούσε να ικανοποιήσει τις επιθυμίες για εξουσία και πλούτο. Η προώθηση αυτής της ιδέας έγινε ακόμη πιο εύκολη χάρις σε καινοτομίες που παρήγαγε η αμερικανική οικονομία, όπως η Google, το MacBook, το eBay, η Wikipedia και η Amazon.
Σήμερα όμως, συνεχίζει ο Μίσρα, οι γίγαντες της Σίλικον Βάλεϊ στηρίζουν τυφλά τον Τραμπ, ο οποίος είναι και ο βασικός κερδισμένος μιας γενικευμένης πολιτικής, διανοητικής και πνευματικής διαφθοράς που καλλιεργούν τα social media. Ισως ο αμερικανός πρόεδρος και η ομάδα των τραπεζιτών, των traders και των μεγιστάνων του πετρελαίου να αποτελούν την ενσάρκωση αυτού που ο Οκτάβιο Πας έχει αποκαλέσει Homo americanus, έναν «φανατικό γίγαντα» που αδιαφορεί για τους κανόνες και τους νόμους. Ο χωρίς τέλος όμως πόλεμος των ΗΠΑ κατά της τρομοκρατίας, που έχει προκαλέσει τον θάνατο και τον ξεριζωμό εκατομμυρίων ανθρώπων στη νότια Ασία, τη Μέση Ανατολή και τη βόρεια Αφρική δεν ξεκίνησε τα τελευταία χρόνια. Και δείχνει ότι η αμερικανική κυρίαρχη τάξη καταφεύγει σταθερά στην ωμή βία για να διατηρήσει την παγκόσμια ηγεμονία της.
Για πολλές δεκαετίες, αμέτρητοι άνδρες και γυναίκες απ’ όλο τον κόσμο κατέφευγαν στις ΗΠΑ για να εκπληρώσουν το όνειρο της προσωπικής τους λύτρωσης. Εκπληκτοι βλέπουν σήμερα τον Τραμπ να ηγείται ενός ακροδεξιού κινήματος που πολεμά με μανία τη μετανάστευση και περιφρονεί την κοινωνική δικαιοσύνη και την ισότητα των δικαιωμάτων. Ισως να μην είναι υπερβολή – γράφει ο Πανκάζ Μίσρα – να υποστηρίξουμε ότι η δυσαρέσκεια που φουντώνει σε όλο τον κόσμο για τις Ηνωμένες Πολιτείες αποτελεί ένα ευρύτερο και πιο τραυματικό φαινόμενο από την απογοήτευση των ευρωπαίων ρομαντικών του 19ου αιώνα από την επαναστατική Γαλλία ή των ευρωπαίων επαναστατών του 20ού αιώνα από τον κομμουνιστικό θεό.
Σε αυτές τις συνθήκες, καταλήγει ο 57χρονος συγγραφέας, καθίσταται επιτακτική ηθική και υπαρξιακή ανάγκη της «αποαμερικανοποίησης» του κόσμου. Ακόμη και τα πιο βασικά κριτήρια που χρησιμοποιούσαν οι άνθρωποι επί αιώνες – το καλό και το κακό, η αλήθεια και το ψέμα – εξαφανίζονται. Για να βγούμε από αυτή την ηθική άβυσσο, θα πρέπει να ανακτήσουμε αξίες όπως η αλληλεγγύη, η ενσυνείδηση και το κοινό καλό. Στη μάχη αυτή, δεν θα έχουμε συμμάχους όσους έχουν επωφεληθεί από τον αμερικανικό αιώνα, τις πολιτικές και μιντιακές τάξεις της δυτικής Ευρώπης, δηλαδή, που είναι ανίκανες να καταλάβουν το κακό που έχει προκαλέσει στις κοινωνίες τους ένα πνεύμα απληστίας, φόβου και ανταγωνισμού. Ευτυχώς, όμως, τα μη κρατικά δίκτυα και πολλές υπερεθνικές ομάδες συμφερόντων έχουν συσπειρώσει τα τελευταία χρόνια στην Ασία, τη Λατινική Αμερική και την Αφρική ακτιβιστές που ανησυχούν για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη φτώχεια, την οικολογική δικαιοσύνη, την κοινωνική στέγη και την ισότητα των φύλων.
Είναι πλέον ευρέως κατανοητό ότι ο πλανήτης δεν μπορεί να συνυπάρξει με τη μηδενιστική πίστη των ΗΠΑ σε ένα άτομο απομονωμένο από την κοινωνία, που καταναλώνει τον κόσμο σε ιδιωτική μορφή. Αυτό, λέει ο Μίσρα, είναι το πραγματικό νόημα του ξαφνικού και απροσδόκητου τέλους του τέλους της Ιστορίας.
Η μεγάλη ανωμαλία
Ο νομπελίστας πολωνός ποιητής Τσέσλαβ Μίλος έγραφε ότι «οι Αμερικανοί δέχονταν την κοινωνία τους σαν να ήταν ένα προϊόν της φυσικής τάξης και ήταν τόσο πεισμένοι γι’ αυτό, ώστε ένιωθαν συμπόνια για την υπόλοιπη ανθρωπότητα που δεν ακολουθούσε τη νόρμα». Για τον Πανκάζ Μίσρα, συγγραφέα βιβλίων όπως «Οι ρομαντικοί», η «Eποχή της οργής» και «Ο κόσμος μετά τη Γάζα. Μια σύντομη ιστορία», αποδεικνύεται σήμερα ότι η μεγάλη ανωμαλία στην ιστορία της ανθρωπότητας ήταν ακριβώς οι Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Αμερικανοί, με όλη τους την επιρροή, ήταν εκείνοι που έδωσαν προτεραιότητα στην ατομική ευτυχία έναντι του κοινού καλού και εκτόπισαν τις παλιές συζητήσεις για τον σκοπό και το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης στο πεδίο της ιδιωτικής ζωής των πολιτών. Ο οικουμενικός πολιτισμός των Ηνωμένων Πολιτειών μάλλον δεν ήταν τελικά ούτε οικουμενικός ούτε πολιτισμός.
