Ανάγκη να περάσουμε στο επόμενο κεφάλαιο!

Βρισκόμαστε στις παραμονές μίας ακόμη συνόδου κορυφής των ηγετών της Ελλάδας και της Τουρκίας. Τι πρέπει να περιμένει κανείς από αυτή την επίσκεψη; Η προσδοκία να δοθεί λύση σε οποιουδήποτε σοβαρού προβλήματος φαίνεται εξαιρετικά μη ρεαλιστική. Ωστόσο, είναι επίσης σημαντικό να σημειωθεί η κόπωση της κοινής γνώμης από τη διαρκή προσδοκία μιας ορθολογικής λύσης.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις υπήρξε πάντοτε η έλλειψη πολιτικής βούλησης για την επίλυση των διμερών ζητημάτων. Αυτό δημιουργεί μια κατάσταση αναμονής και αναβολής των λύσεων. Από την άλλη πλευρά, δεν υπάρχει τρόπος να αποφευχθούν οι πιθανές τριβές που απορρέουν από τη διαρκή ύπαρξη διαφωνιών. Ετσι, πολλές φορές δεν πρόκειται για μια διμερή σχέση, αλλά για μια διμερή διαχείριση μιας συνεχούς κρίσης. Η «Θετική Ατζέντα» γεννήθηκε μέσα σε αυτό το πλαίσιο. Διαφέρει από την ελληνοτουρκική προσέγγιση των αρχών της δεκαετίας του 2000. Η θετική ατζέντα εμφανίστηκε λιγότερο υποσχόμενη, καθώς η απογοήτευση είχε αρχίσει να αναδύεται από τη διαπραγματευτική διαδικασία. Το δίδαγμα που αντλήθηκε από την προηγούμενη εμπειρία ήταν ότι οι υποσχέσεις έχουν σημασία και πρέπει να χρησιμοποιούνται με υπευθυνότητα.

Εξετάζοντας αυτή τη δυναμική, μπορούμε να αναφερθούμε στη Θεωρία της Κοινωνικής Ανταλλαγής, που αναπτύχθηκε από τους ψυχολόγους George Homans και Peter Blau. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, παραμένουμε σε μια σχέση εφόσον τα οφέλη υπερβαίνουν τα κόστη. Αυτός ο υπολογισμός συνδέεται στενά με τη συναισθηματική επένδυση στην ελπίδα, ενώ η τήρηση του λόγου θεωρείται όφελος. Αν οι υποσχέσεις δεν τηρούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα, το κόστος αυξάνεται και η απουσία οποιασδήποτε θετικής εξέλιξης μηδενίζει τα οφέλη. Η μη τήρηση των υποσχέσεων δεν θεωρείται απλώς ένα λάθος, αλλά μια πράξη διάρρηξης της εμπιστοσύνης. Ακριβώς αυτό στοχεύει να οικοδομήσει η θετική ατζέντα: την εμπιστοσύνη. Αυτό υπογραμμίζει την ευθύνη των πολιτικών να αξιοποιήσουν αυτή τη νέα ευκαιρία με υπευθυνότητα.

Ο αντίκτυπος των καλών λόγων και των υποσχέσεων στους διμερείς διαλόγους και πρωτοβουλίες, όπως η θετική ατζέντα, θα πρέπει να θεωρείται ως υποσχέσεις προς την κοινή γνώμη. Η έλλειψη επένδυσης σε ειλικρινείς προσπάθειες επίλυσης των προβλημάτων και η αναβολή τους για τον «κατάλληλο χρόνο» λόγω πολιτικών προτεραιοτήτων δεν θα οδηγήσουν μόνο σε απουσία λύσεων ή σε παγωμένες διαφωνίες, αλλά θα προκαλέσουν και εκτεταμένη διάβρωση της εμπιστοσύνης. Ελληνες και Τούρκοι αναμένουν έναν γνήσιο διάλογο και τολμηρά βήματα προς μια δίκαιη λύση. Ωστόσο, ως γενική τάση στην περιοχή μας, την Ανατολική Μεσόγειο, παράγουμε περισσότερη ελπίδα από όση μπορούμε να καταναλώσουμε. Η αποτυχία τήρησης των υποσχέσεων δεν θα βοηθήσει στη δημιουργία καλύτερων συνθηκών για τους δύο λαούς μέσα σε έναν μεταβαλλόμενο και ολοένα πιο αποσταθεροποιημένο παγκόσμιο συσχετισμό. Υπάρχει ανάγκη να προχωρήσουμε παραπέρα και να επιτευχθεί είτε μια σαφή λύση είτε ουσιαστική πρόοδος σε μία μείζονα διαφωνία. Η διατήρηση της κοινής γνώμης στην «αίθουσα αναμονής» θα προκαλέσει περαιτέρω σκεπτικισμό και θα βλάψει ακόμη περισσότερο τις σχέσεις.

Ως δύο γειτονικές χώρες, η Ελλάδα και η Τουρκία οφείλουν να βρουν τρόπο να υπερβούν τα πολιτικά εμπόδια και να αναγνωρίσουν ότι το status quo δεν είναι πλέον ωφέλιμο. Ετσι, η θετική ατζέντα, η οποία βασίστηκε στον παραμερισμό των μεγαλύτερων προβλημάτων και στην εστίαση σε ευκολότερους τομείς συνεργασίας, αποτέλεσε μια αρχή για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης. Ωστόσο, αν δεν κάνει ένα πολύ μεγαλύτερο βήμα προς την επίλυση σοβαρών προβλημάτων, δεν θα είναι απλώς αναποτελεσματική· θα πλήξει και τη συναισθηματική επένδυση του λαού. Μια υπεύθυνη πολιτική και διπλωματική επιλογή θα ήταν η ανάπτυξη νέων μηχανισμών στο πλαίσιο της θετικής ατζέντας. Είναι απολύτως ξεκάθαρο ότι οι παγκόσμιες πολιτικές τάσεις δεν θα μας επιτρέψουν να ανεχθούμε ακόμη μία αποτυχία των πολιτικών να τηρήσουν τις υποσχέσεις τους για διπλωματική επίλυση.

H Zuhal Mert Uzuner είναι καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου του Μαρμαρά (MURCIR) στην Κωνσταντινούπολη