Στο ασπρόμαυρο καρέ ποζάρει κρατώντας το σακάκι της απλωμένο για να ακουμπήσει πάνω του μια αρχαία μαρμάρινη κεφαλή. Τα μοναδικά στοιχεία που μπορούν να απαντήσουν στο βασικό αίνιγμα της φωτογραφίας – ποια είναι η ταυτότητα της γυναίκας – είναι ένα τοπωνύμιο και ένα όνομα: Παλμύρα και Μάργκα.
«Αρχαιολόγος; Αρχιτέκτονας; Συγγενής κάποιου περιηγητή; Αρχισα απεγνωσμένα να ψάχνω σε πιθανά και απίθανα σημεία, μέχρι που αναζήτησα στο Διαδίκτυο το όνομά της. Και δεν περίμενα ποτέ να ανακαλύψω μια τέτοια ιστορία» λέει στα «ΝΕΑ» η αρχαιολόγος Μαρία Νούση, για το συναπάντημά της με τη συγκεκριμένη φωτογραφία – ανάμεσα σε περίπου 2.000 που εντόπισε στις αποθήκες – στο πλαίσιο επιστημονικού προγράμματος που αφορούσε το αρχείο του Πανεπιστημίου του Στρασβούργου μαζί με τη συνάδελφό της Ζεραλντίν Μαστελί Βάισροκ.
Η Μάργκα ντ’ Αντουρέν, ιδιοκτήτρια του ξενοδοχείου Ζηνοβία της Παλμύρας σκιάζει με το πανωφόρι της την κεφαλή ενός αγάλματος για τις ανάγκες της φωτογράφισης (περ. 1930). Αρχείο Σλουμπερζέ, Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου
«Είναι η Μάργκα ντ’ Αντουρέν, η πρώτη γυναίκα από τη Δύση που επισκέφθηκε τη Μέκκα και βρέθηκε στα πρωτοσέλιδα του γαλλικού Τύπου. Είναι η πρώτη που άνοιξε ένα επιτυχημένο ινστιτούτο ομορφιάς στην Αίγυπτο, αλλά και το πανδοχείο “Ζηνοβία” στην Παλμύρα στο οποίο διέμενε και η Αγκαθα Κρίστι. Είναι εκείνη που μάθαινε τσάρλεστον στα παιδιά των Βεδουίνων και είδε δύο συζύγους της να δολοφονούνται πριν πέσει και η ίδια θύμα δολοφονίας ενώ επέβαινε σε ιδιωτικό γιοτ» εξηγεί η αρχαιολόγος που εντόπισε τη φωτογραφία σε μια κούτα με την ένδειξη «Αποδείξεις» ανάμεσα σε άλμπουμ, καρτ ποστάλ, έγγραφα του αρχείου του αρχαιολόγου Ντανιέλ Σλουμπερζέ. Και είναι μία από τις 60 και πλέον που θα συνθέσουν την έκθεση «Αναζητώντας την Ανατολή. Διασταυρούμενες πορείες αρχαιολόγων» που συνδιοργανώνουν η Γαλλική Σχολή Αθηνών – με αφορμή τον εορτασμό 180 χρόνων από την ίδρυσή της – και το Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου σε συνεργασία με την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος.
Δυναμικές γυναίκες
Και μπορεί στο επίκεντρο αυτής της περιοδικής παρουσίασης – αποτέλεσμα μιας μεγάλης έρευνας που αναδεικνύει ένα σύνολο αδημοσίευτων αρχείων, τα οποία μαρτυρούν την έντονη αρχαιολογική δραστηριότητα των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα στην άγνωστη τότε ακόμη σε μεγάλο βαθμό Ανατολή – να βρίσκονται τέσσερις αρχαιολόγοι που ταξίδεψαν σε αυτά τα μέρη και συνδέονται με τη Γαλλική Σχολή Αθηνών: οι Πολ Περντριζέ, Ανρί Σεϊρίγκ, Αλμπέρ Γκαμπριέλ και Ντανιέλ Σλουμπερζέ. Πίσω από τις φωτογραφίες τους όμως, και τα μνημεία που απεικονίζουν, αποκαλύπτονται γοητευτικές ιστορίες με δυναμικές γυναίκες που ξαφνιάζουν ακόμα και τους ειδικούς.
«Σε ένα καρέ, από τη Βόρεια Συρία, όπου ένας ντόπιος κυνηγός δείχνει τον λαγό που έχει σκοτώσει σε μια καθισμένη κάτω από ένα δέντρο γυναίκα, οι κόρες του Σλουμπερζέ αναγνώρισαν τη γιαγιά τους, Μπέτι, η οποία ακολούθησε τον γιο της σε κάποια από τα ταξίδια του, καθώς μέσω εκείνου ζούσε το όνειρό της για σπουδές που η ίδια δεν κατάφερε να κάνει» θυμάται η Μαρία Νούση, από την παρουσίαση της έκθεσης στο Στρασβούργο, που προηγήθηκε εκείνης στη Ρόδο και της επερχόμενης στην Αθήνα.
Καθώς ξεφυλλίζουμε την τρίγλωσση έκδοση (ελληνικά, γαλλικά, αγγλικά) που αποτέλεσε το έναυσμα για την έκθεση, συναντάμε ένα άλλο στιγμιότυπο με δύο γυναίκες έξω από τον Αγιο Ελευθέριο, τον μαρμάρινο ναό δίπλα στη Μητρόπολη Αθηνών. «Η μία εκ των δύο εμφανίζεται σε δεκάδες φωτογραφίες, στη Ρόδο, την Αμμόχωστο, την Μπάαλμπεκ, το Χαλέπι. Χρειάστηκε αρκετή έρευνα μέχρι να διαπιστώσουμε ότι πρόκειται για τη σύζυγο του Πολ Περντριζέ, Λουσίλ. Διαπρεπής αρχαιολόγος, μέλος της Γαλλικής Σχολής Αθηνών και μετέπειτα καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου τού ανατέθηκε την περίοδο 1924-25 να ταξιδέψει στη Συρία και τον Λίβανο, που βρίσκονταν υπό γαλλική επιρροή, με σκοπό να επιλέξει τις περιοχές στις οποίες θα έπρεπε να πραγματοποιηθούν ανασκαφές. Στο πρώτο του ταξίδι, το 1924, συνοδευόταν από την αλσατή εύπορη σύζυγό του, η οποία, όπως προκύπτει από την αλληλογραφία της, δεν πέρασε καλά στο ταξίδι αυτό, καθώς περιγράφει τον φρικτό καιρό, την ανία που αισθανόταν, αλλά και τα νεύρα του άντρα της όταν δεν ήταν ευχαριστημένος από τα αποτελέσματα της έρευνάς του, εξού και δεν τον ακολούθησε τη δεύτερη χρονιά» εξηγεί η κυρία Νούση που είναι επιστημονικό μέλος της ΓΣΑ.
Κι αν οι γυναικείες παρουσίες είναι από τις λιγότερο αναμενόμενες σε μια έκθεση που αφορά τις αρχαιολογικές αποστολές στην Ανατολή από το 1846 έως το 1940, υπάρχουν πολλές ακόμα ενδιαφέρουσες παράμετροι που μπορούν να λειτουργήσουν ως πόλος έλξης επισκεπτών οι οποίοι ίσως δεν έχουν ειδικό ενδιαφέρον σχετικά το κεντρικό θέμα.
Παρατηρώντας το υλικό ο θεατής αντιλαμβάνεται όχι μόνο το πώς εξελίχθηκε τεχνικά η φωτογραφία – από τις γυάλινες πλάκες στο φιλμ –, αλλά και πώς άλλαξε η οπτική. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Σλουμπερζέ, ο οποίος υπήρξε πρωτοπόρος στην εναέρια φωτογραφία και εντόπισε αρχαιότητες σε περιοχές που θεωρούνταν έρημες.
Οργανα, εργαλεία, μαρτυρίες
Η έκθεση της Αθήνας ωστόσο δεν θα περιλαμβάνει μόνο φωτογραφίες. Θα είναι εμπλουτισμένη με υλικό από τα αρχεία της Γαλλικής Σχολής Αθηνών: ταξιδιωτικά ημερολόγια, χάρτες, αλληλογραφία, μαρτυρίες από τις πρώτες εξερευνήσεις της Ανατολικής Μεσογείου κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, καθώς και φωτογραφικές μηχανές, τοπογραφικά όργανα και εργαλεία πεδίου που θα επιτρέψουν στους επισκέπτες να προσεγγίσουν την καθημερινότητα των αρχαιολόγων της εποχής. Σε ένα από τα κείμενα διαβάζουμε τη μαρτυρία ενός αρχαιολόγου που αναφέρεται στις δύσκολες συνθήκες επιβίωσης και σημειώνει πως μοναδική του απόλαυση ήταν να ψήνει τον καφέ του σε ένα άδειο σαρδελοκούτι.
Ο επισκέπτης παράλληλα έχει την ευκαιρία να δει αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία όπως ήταν τη στιγμή που ανακαλύφθηκαν. Να δει ευρήματα στο σημείο που βρέθηκαν, όπως τα λιοντάρια από το Αρσλάν Τας στη Βόρεια Συρία. Να περιεργαστεί τον τρόπο που γίνονταν οι πρώτες αναστηλώσεις από τον πρωτοπόρο Αλμπέρ Γκαμπριέλ, ο οποίος είχε εργαστεί και στη Δήλο, καθώς πίστευε ότι πρέπει τα μνημεία να γίνονται μέσω των αναστηλώσεων κατανοητά στο ευρύ κοινό. Να δει το περιβάλλον που ενέπνευσε την Αγκαθα Κρίστι. Και να συνεκτιμήσει τη δημιουργία ενός ευρέος επιστημονικού δικτύου που οδήγησε, αργότερα, στη δημιουργία των γαλλικών ινστιτούτων από την Κωνσταντινούπολη έως το Αφγανιστάν με μοντέλο τη ΓΣΑ.
INFO: H έκθεση «Αναζητώντας την Ανατολή. Διασταυρούμενες πορείες αρχαιολόγων» που συνδιοργανώνουν η Γαλλική Σχολή Αθηνών και το Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου σε συνεργασία με την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος στην ΕΒΕ, στο Κέντρο Πολιτισμού ΙΣΝ, από 19 Φεβρουαρίου έως 25 Απριλίου. Περισσότερα για το πρόγραμμα στην ιστοσελίδα www.efa.gr/section-categorie/en-quete-dorient/
