Οι δύο μύθοι

Οι συζητήσεις για το δημοψήφισμα του 2015 σημαδεύτηκαν από δύο μύθους, οι οποίοι συντηρούνται ακόμη και σήμερα με εντυπωσιακή συγχορδία των ΜΜΕ, πολιτικών αντιπάλων της Αριστεράς και από πολλούς κατόχους αριστερομέτρων. Ο πρώτος μύθος: «Το “όχι” που έγινε “ναι”». Και ο δεύτερος, ότι το δημοψήφισμα ήταν για το εάν «μένουμε ή φεύγουμε από το ευρώ».

Ας διαβαστεί ξανά το ερώτημα του δημοψηφίσματος και ας αναρωτηθούμε αν μπέρδευε ή κορόιδευε τους πολίτες: Το «όχι» σήμαινε αρνούμαστε την πρόταση που έκανε η τρόικα, το «ναι» την αποδεχόμαστε. Επιπλέον ο Τσίπρας, από τον Ιανουάριο του 2015, δεν είχε ποτέ δηλώσει, με άμεσο ή έμμεσο τρόπο, πως θα αποχωρήσει από το ευρώ. Βέβαια, υπήρχαν οι αδιανόητες προτάσεις που ουσιαστικά ενίσχυσαν τα επιχειρήματα όσων κατηγορούσαν τον ΣΥΡΙΖΑ ότι θέλει να μας βγάλει από το ευρώ: άλλος με τα κουπόνια για τους συνταξιούχους και άλλος με την επαναφορά της δραχμής.

Ο Τσίπρας στη Βουλή:

«…πρέπει όλοι να θυμόμαστε ότι η Ευρώπη είναι το κοινό σπίτι των λαών της. Οτι στην Ευρώπη δεν υπάρχουν ιδιοκτήτες και φιλοξενούμενοι. Η Ελλάδα είναι και θα παραμείνει αναπόσπαστο κομμάτι της Ευρώπης και η Ευρώπη αναπόσπαστο κομμάτι της Ελλάδας. Ομως Ευρώπη χωρίς δημοκρατία θα είναι μια Ευρώπη χωρίς ταυτότητα και χωρίς πυξίδα».

Αφελείς διαπιστώσεις ή ένα διεισδυτικό σχόλιο για την τόσο προβληματική Ευρώπη του τότε αλλά και προφητικό του σήμερα;

Το δημοψήφισμα σήμερα δεν μπορεί να αποτιμηθεί χωρίς να συμφωνήσουμε για το ποιες ήταν οι συνθήκες της εποχής. Ούτε και με βάση το ερώτημα «Τι θα γινόταν αν κέρδιζε το “ναι”», μιας και ιστορία με «αν» δεν γίνεται.

Ας δούμε τα βασικά: το 2015 η χώρα ήταν χρεοκοπημένη, η παραγωγική της βάση κατεστραμμένη, με όλα τα στοιχεία να λένε πως αυξάνεται η φτώχεια και η ανεργία, οι κυβερνήσεις που είχαν προηγηθεί δεν είχαν καταφέρει να εδραιώσουν κάποιο σχέδιο εξόδου από την κρίση παρά τα «ναι σε όλα» όσα ζητούσε η τρόικα, στην Ευρώπη ο σκληρός πυρήνας επιδίωκε την έξοδο της Ελλάδας από το ευρώ, αλλά και την κατάρρευση της κυβέρνησης μιας και τα αποτελέσματα των εκλογών του Ιανουαρίου 2015 αποτελούσαν και μία απειλητική προειδοποίηση για τις κυρίαρχες ευρωπαϊκές δυνάμεις.

Αμφιβάλλει, αλήθεια, κανείς πως ο στόχος της τρόικας δεν ήταν ένας έντιμος συμβιβασμός, αλλά η πλήρης ταπείνωση της κυβέρνησης και ο δρόμος προς το Grexit; Η άρνηση της τρόικας να δεσμευτεί για την αναδιάρθωση του χρέους και η απαράδεκτη συμπεριφορά της, να αλλάζει σε κάθε συνεδρίαση όσα είχαν συμφωνηθεί στην προηγούμενη, οδηγούσε σε αδιέξοδο. Είχε κανείς την αυταπάτη πως οι κυρίαρχες δυνάμεις της τρόικας δεν ήθελαν την πτώση του ΣΥΡΙΖΑ και τον οποίο έβλεπαν να εδραιώνεται ολοένα και περισσότερο κάθε μέρα που περνούσε; Ξεχάσαμε, άραγε, τη συνέντευξη Τύπου της Μέρκελ, μαζί με τον σοσιαλδημοκράτη αντικαγκελάριο Γκάμπριελ λίγες μέρες πριν από το δημοψήφισμα, να λένε πως το «όχι» στο δημοψήφισμα υποδήλωνε έξοδο από το ευρώ; Ή, μήπως, ξεχάστηκε πως το σύνθημα όσων δημόσια έλεγαν πως θέλουν να μείνουν στην Ευρώπη ήταν «βάστα, Σόιμπλε», υμνώντας τον πιο φανατικό από τους αρχιτέκτονες του Grexit.

Αυτήν την πραγματικότητα επιδίωξε να αντισταθμίσει το δημοψήφισμα. Και ο μόνος τρόπος ήταν η καταγραφή της λαϊκής βούλησης ως προς το εάν πρέπει ή όχι να αποδεχτούμε αυτό που μας πρότειναν, ή αν η κυβέρνηση θα έπαιρνε μία εντολή να το απορρίψει και να προσπαθήσει να πετύχει κάτι ευνοϊκότερο.

Υπήρχε η αυταπάτη πως μία θετική έκβαση του δημοψηφίσματος θα άλλαζε άρδην τα πράγματα; Οχι, προφανώς. Θα έδινε στην κυβέρνηση μία επιπλέον δυναμική στις διαπραγματεύσεις, όταν η τρόικα έλεγε σε όλους τους τόνους πως η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ ήταν «τελειωμένη υπόθεση»; Σίγουρα ναι.

Οι διαπραγματεύσεις των πρώτων μηνών του 2015 εξέπεμπαν ένα σήμα ανωριμότητας και αντιφάσεων από τη δική μας πλευρά και μία εξαιρετικά σκληρή στάση της τρόικας και των πολιτικών μας αντιπάλων στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Το δημοψήφισμα, όχι μόνο αποδυνάμωσε τα σχέδια όσων σχεδίαζαν το Grexit, αλλά υπήρξε ρητή αναγνώριση της ανάγκης ελάφρυνσης του χρέους, επιδείχθηκε μεγαλύτερη δημοσιονομική ευελιξία, προσδιορίστηκαν πιο ρεαλιστικοί στόχοι, υπήρξε αναδιάρθρωση θεσμικών εργαλείων, θεσπίστηκαν κοινωνικά αντίβαρα και υπήρξε μέριμνα για την προστασία των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων και ατόμων. Βεβαίως το Μνημόνιο είχε και πολλούς δύσκολους όρους, αλλά εμπεριείχε το σχέδιο εξόδου από την εποπτεία που επετεύχθη τον Αύγουστο του 2018.

Αναρωτιέται κανείς πώς είναι δυνατόν να συνεχίζουν να αναπαράγονται, ακόμη και στις μέρες μας, οι δύο μύθοι που τόσο βλάπτουν τη δημοκρατική πορεία της χώρας.

Ο Κώστας Γαβρόγλου είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώην υπουργός Παιδείας