«Εξελιχθήκαμε για να ζούμε σε κοινωνίες και δίκτυα»

Μελετά τις κοινωνίες των ανθρώπων και τα δίκτυα που διαμορφώνουμε μεταξύ μας. Ο Νικόλας Χρηστάκης, καθηγητής Κοινωνικών και Φυσικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Γέιλ, έχει συμπεριληφθεί επανειλημμένα στον κατάλογο των 100 πιο σημαντικών ανθρώπων στον κόσμο του περιοδικού «Τime» και των κορυφαίων στοχαστών παγκοσμίως του Foreign Policy. Στο Εργαστήριο Ανθρώπινης Φύσης που διευθύνει στο Γέιλ μελετά με τους συνεργάτες του το πώς αλλάζουμε (ή δεν αλλάζουμε) ως είδος.

Ενα μεγάλο φαινόμενο του καιρού μας, για παράδειγμα, είναι τα social media. Πώς επηρεάζουν τα κοινωνικά μέσα δικτύωσης το πόσους πραγματικούς φίλους έχουμε; «Η γιαγιά μου η Κατερίνα Σαράντη γεννήθηκε πριν από έναν αιώνα σε ένα ελληνικό χωριό. Αν τη ρωτούσες όταν ήταν 10 ετών πόσους φίλους έχει, θα απαντούσε: έχω μία ή δύο κολλητές φίλες και είμαστε μια παρέα 4-5 κορίτσια. Αν ρωτήσεις την κόρη μου Ελένη Χρηστάκη στα 12 που ζει στην Αμερική και έχει iPhone στην τσέπη της, θα σου δώσει ακριβώς την ίδια απάντηση. Δηλαδή, μπορεί η τεχνολογία τα τελευταία 100 χρόνια να έχει αλλάξει ριζικά, όμως η ουσία τού πώς κοινωνικοποιούμαστε δεν έχει αλλάξει. Αρα, όντως υπάρχουν πράγματα που η τεχνολογία επηρεάζει, αλλά υπάρχουν βασικά πράγματα για το πώς φτιάχνονται οι κοινωνίες των ανθρώπων που δεν αλλάζουν, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα».

Συνδυάζοντας στις σπουδές του και Ιατρική και Κοινωνιολογία, βρίσκεται σε μια πλεονεκτική θέση μέσα από τη δουλειά του Εργαστηρίου Ανθρώπινης Φύσης αλλά και του Ινστιτούτου Επιστήμης Δικτύων του Γέιλ, του οποίου είναι συνδιευθυντής, να μελετά τα κοινωνικά δίκτυα και τους κοινωνικοοικονομικούς, βιολογικούς και εξελικτικούς παράγοντες της συμπεριφοράς μας, της υγείας και της μακροζωίας. «Μία από τις έρευνές μας δείχνει ότι καμία από τις επιλογές μας δεν είναι τυχαία – ούτε φίλων ούτε συντρόφου. Για παράδειγμα, δείξαμε ότι υπάρχουν συγκεκριμένοι γενετικοί παράγοντες οι οποίοι διαμορφώνουν το πώς επιλέγουμε φίλους. Δηλαδή, τείνουμε να επιλέγουμε για φίλους άτομα που έχουν γενετικές ομοιότητες με εμάς, σαν να είμαστε τρία ή τέταρτα ξαδέρφια. Δεν είναι, αλλά γενετικά μοιάζουν σαν να είναι. Ερευνούμε και τα χημικά μηνύματα των ανθρώπων. Εμείς και οι φίλοι μας μυρίζουμε τον κόσμο με παρόμοιο τρόπο – εάν μισείς τη μυρωδιά του καφέ, το πιθανότερο είναι να μην αρέσει και στους φίλους σου. Αλλωστε με την όσφρηση επιλέγουμε κιόλας. Η όσφρηση είναι αυτό που βοηθά όταν συναντάμε κάποιον άγνωστο να ξέρουμε αμέσως αν τον συμπαθούμε ή όχι – κομμάτι αυτής της διαδικασίας έχει να κάνει με “χημικά σήματα”, τις πτητικές οργανικές ενώσεις που εκπέμπουμε οι άνθρωποι».

Δώστε μας ένα παράδειγμα. «Οταν κρατάς ένα νεογέννητο μωράκι, η μυρωδιά του είναι μεθυστική, καταπληκτική. Αρέσει σε όλους. Στο εργαστήριο διαπιστώσαμε πως ένας από τους βασικούς παράγοντες αυτής της μυρωδιάς είναι μια πτητική οργανική ένωση που λέγεται εξαδεκανόλη. Εάν εκτεθούν σε αυτήν οι άνδρες, τότε η τεστοστερόνη τους πέφτει. Εάν εκτεθούν οι γυναίκες, η τεστοστερόνη τους ανεβαίνει. Σκεφτείτε, αυτό το χημικό σήμα κάνει τους άνδρες λιγότερο επιθετικούς και τις γυναίκες πιο προστατευτικές. Αυτό το μικρό πλασματάκι διαμορφώνει τη συμπεριφορά των ανθρώπων γύρω του».

Μα τότε πώς μιλάμε για ελεύθερη βούληση, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις πρόκειται απλώς για χημεία; «Ισχύει σε κάποιες περιπτώσεις. Η χημεία παίζει ρόλο. Αυτές οι επιδράσεις είναι πραγματικές, αλλά δεν είναι απαραίτητα οι καθοριστικές, εκείνες που αποφασίζουν ποιοι είναι οι φίλοι μας κ.λπ. Δεν υπάρχουν μόνο βιολογικοί παράγοντες αλλά και κοινωνικοί, και μάλιστα ιδιαίτερα έντονοι».

Ο πατέρας του επέστρεψε από την Αμερική και ζει στον τόπο καταγωγής του, την Κρήτη. Η μητέρα του ήταν, όπως λέει, «Βυζαντινή, γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη». Ο ίδιος συγκινείται πολύ «όταν προσγειώνομαι στην Ελλάδα, ακούω τη γλώσσα και βλέπω το τοπίο». Υπάρχει η αίσθηση του νόστου; «Οπως στην “Οδύσσεια”, το ερώτημα είναι: μπορείς πραγματικά να πας ξανά πίσω; Η πατρίδα στην οποία φθάνεις δεν είναι η πατρίδα από την οποία έφυγες. Η Πηνελόπη είναι ακόμα εκεί, αλλά άλλαξε. Εφτασες σπίτι, αλλά δεν είναι πια το ίδιο. Αλλαξε». Εδώ που τα λέμε, τώρα πια όλος ο κόσμος έχει αλλάξει, μέσα σε λίγους μήνες… «Ναι, βέβαια. Ετσι είναι. Εχω διπλή υπηκοότητα, αισθάνομαι ανάμεσα σε δύο κόσμους».

Είναι περίεργες οι σημερινές συνθήκες, ακραίες κάποιες φορές, αυτοί οι δύο κόσμοι μοιάζουν να συγκρούονται πια. Μία από τις έρευνές του που δημοσιεύθηκε και συζητήθηκε σε όλο τον κόσμο περιγράφει πώς η εξέλιξη συνέβαλε σε αυτό που αποκαλεί «κοινωνία του καλού». Ομως τέτοιες ημέρες το σκεφτόμαστε ξανά. Στηρίζει ακόμα την άποψή του; «Ναι, φυσικά. Αναφέρεστε στην έρευνα με την οποία προσπάθησα να κατανοήσω τις βαθιές ρίζες των καλών ποιοτήτων της ανθρώπινης κοινωνίας. Ισχυε στα εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια κατά τα οποία εξελίχθηκε το είδος μας. Τα οφέλη της σύνδεσης των ανθρώπων στις κοινωνίες ξεπερνούσαν το κόστος. Εάν κάθε φορά που ερχόμουν κοντά σας μου λέγατε ψέματα, με κλέβατε ή με χτυπούσατε, θα είχαμε εξελιχθεί να ζούμε ατομικιστικά, σαν μοναχικά ζώα. Αλλά δεν συνέβη αυτό. Ζούμε κοινωνικά. Επειδή τα οφέλη είναι πολύ σημαντικά».

Η φυσική επιλογή τι ρόλο παίζει; «Μας έχει διαμορφώσει, έχει διαμορφώσει το σώμα μας – αυτό μελετάμε τώρα – να ζούμε κοινωνικά. Και μας έχει δώσει όλες αυτές τις φανταστικές ποιότητες, όπως η ικανότητα για αγάπη. Δεν κάνουμε απλά σεξ, ερωτευόμαστε. Γιατί συμβαίνει αυτό; Και άλλα ζώα συνευρίσκονται, αλλά εμείς ερωτευόμαστε. Εχουμε την ικανότητα της φιλίας – λίγα ζώα το κάνουν αυτό, κυρίως θηλαστικά, χιμπαντζήδες, ελέφαντες, δελφίνια και όρκες. Συνεργαζόμαστε – είμαστε μοναδικοί για το εύρος του αλτρουισμού που μπορούμε να επιδείξουμε. Συχνά είμαστε καλοί με ξένους, τους βοηθάμε. Αυτό είναι σπάνιο στο ζωικό βασίλειο. Εκτός από αγάπη, φιλία και συνεργασία, επίσης διδάσκουμε ο ένας στον άλλον, μοιραζόμαστε τις γνώσεις μας – κάτι που είναι πολύτιμο. Προσφέρουμε. Και αυτό είναι σπάνιο στο ζωικό βασίλειο. Θα σας καλέσω να σκεφτείτε αυτή την ωραία αίσθηση που έχετε όταν βρίσκεστε με τους φίλους σας, τη σωματική σας αντίδραση: όπως διαπιστώσαμε στις έρευνες, οι παλμοί μας πέφτουν, η χημεία του αίματός μας αλλάζει. Τα σώματά μας διαμορφώθηκαν να ανταποκρίνονται στις καλές ιδιότητες που περιγράφω. Αρα δεν μπορούμε παρά να φτιάχνουμε καλές κοινωνίες».

Υπάρχει βέβαια και το αντίθετο. «Φυσικά υπάρχει και το κακό. Εδώ και αιώνες έχουμε εμπλακεί σε πολέμους, στη δουλεία, σε βασανιστήρια – κάθε αιώνας έχει μερίδιο στη φρίκη. Παρ΄ όλα αυτά, πιστεύω ότι στο μεγάλο τόξο της εξελικτικής ιστορίας η ανθρώπινη κοινωνία τείνει προς το καλό».

Με τη δουλειά του όλα αυτά τα χρόνια αποδεικνύεται ότι οι ζωές μας είναι πιο αλληλεξαρτώμενες από όσο κατανοούμε. Οτι χρειαζόμαστε ο ένας τον άλλο. Είναι σημαντικό να το θυμόμαστε σε αυτές τις δύσκολες εποχές. «Εχουμε κάνει πολλές έρευνες που το αποδεικνύουν. Πρέπει να σκεφτόμαστε για τα κοινωνικά δίκτυα, δηλαδή τα δίκτυα των ανθρώπινων κοινωνιών ως μια αποικία μυρμηγκιών ή μια κυψέλη. Οι μέλισσες δεν μπορούν να ξυπνήσουν ένα πρωί και να αποφασίσουν να μην εργαστούν για την κυψέλη τους. Ετσι είμαστε κι εμείς. Πρέπει να φτιάξουμε κοινωνικά δίκτυα, δεν μπορούμε αλλιώς. Και μετά ζούμε τις ζωές μας στα δίκτυα αυτά της κοινότητάς μας, όπως οι μέλισσες στην κυψέλη. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε τι σημαίνει αυτό για εμάς. Είμαστε στη βάση κοινωνικά ζώα και όχι όπως μια ομάδα σκύλων ή ένα κοπάδι πρόβατα. Δεν ζούμε απλά σε ομάδες. Ζούμε σε δίκτυα. Εχουμε συγκεκριμένες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και αυτή η πραγματικότητα είναι πολύ σημαντικό στοιχείο του ανθρώπινου είδους και της καθημερινής μας ζωής».

«Η τεχνολογία θα μας αλλάξει αλλά σε αιώνες»

Η τεχνολογία θα μας αλλάξει; «Ναι, ήδη το κάνει, αλλά όχι άμεσα. Οχι σε δεκαετίες, αλλά σε αιώνες. Ενα παράδειγμα είναι όταν εξημερώσαμε τα ζώα και γράφω γι’ αυτό στο βιβλίο μου “Blueprint”. Μέχρι πριν από 10.000 χρόνια κανένας ενήλικος άνθρωπος δεν μπορούσε να χωνέψει γάλα, τη λακτάση. Μετά αρχίσαμε να εξημερώνουμε ζώα, να έχουμε κοπάδια από πρόβατα, αγελάδες, καμήλες και κατσίκες. Και με έναν προμηθεϊκό τρόπο βρήκαμε τρόπους να ελέγξουμε τα ζώα. Αυτά τα ζώα μας πρόσφεραν γάλα. Ετσι οι άνθρωποι που μπόρεσαν να πιουν γάλα επιβίωναν καλύτερα από εκείνους που δεν μπορούσαν. Το σημαντικό σε αυτή την ιστορία είναι ότι η τεχνολογία – όπως η εξημέρωση των ζώων παλαιότερα – αλλάζει την πορεία της εξέλιξης. Κοιτάξτε τη σύγχρονη ιατρική. Η γενετική των ανθρώπων αλλάζει. Οσοι ζουν σε 1.000 χρόνια θα έχουν διαφορετικά γονίδια λόγω της σημαντικής παρέμβασης της ιατρικής σήμερα στο πώς και πόσο ζούμε».

Ο Γιουβάλ Χαράρι μιλά για cyborgs. Θα ενσωματώσουμε την τεχνολογία στο ανθρώπινο σώμα; «Επειτα από χιλιάδες χρόνια, όχι από εκατοντάδες. Ο Προμηθέας και η φωτιά ήταν μεγάλο δίλημμα για τους αρχαίους. Ποια ήταν τα οφέλη της τεχνολογίας; Ποιο το κόστος; Θα γινόταν ο κόσμος καλύτερος ή χειρότερος όταν ο Προμηθέας μας έδωσε τη φωτιά; Κι εσείς τώρα ρωτάτε την ίδια ερώτηση. Να δέσουμε τον Ιλον Μασκ ή τον Σαμ Αλτμαν σε ένα βουνό ώστε ένας αετός να τρώει το συκώτι τους; Θέλουμε την τεχνητή νοημοσύνη; Ποιος μπορεί να την αρνηθεί;».

Τα social media, ο Σωκράτης και το… νυστέρι

Εχετε μιλήσει για το πώς η διαφωνία μπορεί να οδηγήσει σε καινοτομία και πρόοδο. Κι όμως ο κόσμος μας πια φαίνεται να αντέχει λιγότερες διαφωνίες. Τι μας συμβαίνει; «Είναι σημαντικό να διαχωρίσουμε τη διαφωνία σε μια συζήτηση με την πολιτική διαφωνία. Η πολιτική είναι πάντα αμφισβητούμενη, κάποιες φορές περισσότερο ή λιγότερο πολιτισμένη. Αυτή τη στιγμή το βλέπουμε στις ΗΠΑ, είμαστε πολωμένη και ακραία κοινωνία. Αυτό είναι διαφορετικό φαινόμενο, από την ικανότητα μιας κοινωνίας να διαφωνεί με εποικοδομητικό τρόπο».

Μέσα από τα social media φαίνεται ότι οι περισσότεροι δεν ανέχονται τις διαφορετικές απόψεις. «Αυτό είναι σωστό. Η κατάσταση έχει χειροτερεύσει επειδή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ευνοούν την παρόρμηση, την επίδειξη. Οι άνθρωποι θέλουν να επιδεικνύονται στους ομοϊδεάτες τους, αντί να ανταλλάσσουν απόψεις. Ας σκεφτούμε τους Σωκρατικούς διαλόγους. Θα μπορούσαμε να τους κάνουμε στο Facebook; Μάλλον όχι».

Αυτή τη στιγμή βλέπουμε στις ΗΠΑ μια τεράστια μείωση στα κονδύλια για την έρευνα που θα επηρεάσει όλο τον πλανήτη. Θα υπάρχουν π.χ. λιγότερα φάρμακα για τις σοβαρές ασθένειες, θα περιοριστεί η έρευνα. «Οι επιπτώσεις στην έρευνα θα είναι τεράστιες. Χρησιμοποιούν βαριοπούλα ενώ θα έπρεπε να χρησιμοποιούν νυστέρι. Καταστρέφουν υποδομές που είναι κρίσιμες για την υγεία, την ευημερία και την ασφάλεια πρώτα των Αμερικανών και μετά όλου του κόσμου. Το επιχείρημά τους είναι ότι οι Ευρωπαίοι δεν πληρώνουν αρκετά για την ασφάλειά τους, με αποτέλεσμα να έχουν πιο γενναιόδωρο κοινωνικό κράτος. Μπορεί να είναι αλήθεια, αλλά τι θέλουν; Να θεραπεύουμε λιγότερο τον καρκίνο; Γι’ αυτό είναι λάθος και το κόψιμο της USAID. Οι πλούσιες χώρες τα πάνε καλύτερα όταν υπάρχει μεγαλύτερη ασφάλεια και υγεία στον υπόλοιπο κόσμο. Δεν μας συμφέρει να υπάρχουν ξεσπάσματα επιδημιών όπως ο Εμπολα. Είναι τόσο κοντόφθαλμο αυτό που γίνεται».

Τα μικρόβια μας ξέρουν και μας εκμεταλλεύονται

Στην πιο πρόσφατη μεγάλη έρευνά του που διήρκεσε περισσότερα από έξι χρόνια ο Νικόλας Χρηστάκης και οι συνεργάτες του μελέτησαν πληθυσμούς περίπου 25.000 ατόμων σε 176 χωριά της Ονδούρας. «Αποδείξαμε ότι τα μικρόβια μέσα στο έντερο έχουν σχέση με τα μικρόβια που έχουν και οι φίλοι μας στο έντερό τους. Και επίσης αποδείξαμε ότι δεν πρόκειται μόνο για φίλους που ζουν στο ίδιο μέρος ή τρώνε το ίδιο φαγητό. Τα μικρόβια αυτά μπορούν να μεταφερθούν από τον ένα στον άλλον». Τα μικρόβια του εντέρου είναι αναερόβιοι μικροοργανισμοί που εξελίχθηκαν για να επιβιώνουν σε περιβάλλον χωρίς οξυγόνο. «Μας τα μεταδίδουν πρώτα οι μητέρες μας», αλλά μπορούν να εγκατασταθούν και μέσω τροφών όπως το γιαούρτι. «Επίσης, μπορούμε να εκτεθούμε σε αυτά και μέσω άλλων ανθρώπων το οποίο σημαίνει ότι πρέπει να υπάρχει ένα είδος κοινωνικής μετάδοσης». Ο Νικόλας Χρηστάκης δημοσίευσε τη σχετική έρευνα στο περιοδικό Nature. «Τα μικρόβια έχουν προσαρμοστεί στην κοινωνική μας ζωή. Γνωρίζουν τον τρόπο που σχετιζόμαστε ο ένας με τον άλλον. Οι ζωές τους εξαρτώνται από τις σχέσεις μας και εκμεταλλεύονται τις φιλίες μας».