Το κέντρο δεν αντέχει

^«Είναι ευκολότερο» είπε κάποτε η Τζόαν Ντίντιον, «να ξέρεις πότε ξεκίνησε κάτι, παρά πότε τέλειωσε». Εδώ και λίγο καιρό προσπαθώ να βάλω μια ημερομηνία στη μέρα που ξύπνησα σ’ έναν άλλο κόσμο: που ο φαινομενικά αμετακίνητος ορίζοντάς μου, σαν πλαισιωμένος από μακρινές αναλλοίωτες οροσειρές, αποδείχτηκε τελικά καθόλου αμετακίνητος. Ενα κλικ χρειάζεται, κι ο άξονας μετατοπίζεται. Γιατί αιφνιδιάζομαι; Πάντα συνέβαινε, γιατί να μη συμβεί και τώρα;

Είναι ότι μεγάλωσα, μαζί με πολλούς της γενιάς μου, μ’ εκείνες τις οροσειρές-βεβαιότητες. Οπως, π.χ., ότι η Αμερική είναι «οι καλοί». Μέρες τώρα κατεβάζω από τα ράφια τον Τζον Ντος Πάσος, τον Ε. Λ. Ντόκτοροου και τον Φίλιπ Ροθ, ακούω Μπομπ Ντίλαν, λιώνω τα ντοκιμαντέρ: βλέπω ξανά και ξανά τον άγνωστο βουρκωμένο άντρα που το 1963, μια ώρα μετά τη δολοφονία του Κένεντι, ψέλλισε: «Νόμιζα ότι ήμασταν λιγότερο βάρβαροι. Αλλά το βασικό με την Αμερική είναι ότι τόσοι πολλοί μισούν τόσο πολύ, τόσους πολλούς». Είπαν, τότε, ότι ήταν «το τέλος της αθωότητας». Αλλά πώς να ξέρουμε πότε τέλειωσε κάτι  – κι αν υπήρξε πράγματι ποτέ;

Και δεν πρόκειται, φυσικά, μόνο για την Αμερική. Οι κύκλοι πλαταίνουν, το γεράκι δεν ακούει πια τον γερακάρη. «Πρώτη φορά είδα ξεκάθαρα πως όλα διαλύονται» έγραψε η Ντίντιον στο δοκίμιό της «Slouching Towards Bethlehem» («Ερποντας προς τη Βηθλεέμ», 1968), εμπνευσμένο από το ποίημα του Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς «Η Δευτέρα Παρουσία» (1919). «Παρέλυσα συνειδητοποιώντας πως ό,τι θεωρούσα ως τότε σίγουρο, δεν υπήρχε πια. Πως θα έπρεπε να συμβιβαστώ με το τέλος της κάθε ισχύουσας τάξης. Κάποιοι στίχοι του ποιήματος ήταν οι μοναδικές εικόνες που έμοιαζαν να βγάζουν νόημα, δίπλα σε όσα έβλεπα και άκουγα και σκεφτόμουν. Παρακολουθούσα να αναδύεται κάτι: δυσαρεστημένα, χαμένα παιδιά». Χαμένα παιδιά που έγδερναν από πάνω τους, σαν δέρμα φιδιού, το παρελθόν και το μέλλον τους.

Οι ορίζοντες θολώνουν, οι σιγουριές γίνονται σκόνη· απότιστο χώμα μέσα στο οποίο δεν καταφέραμε να φυτέψουμε σωστά, ώστε κάτι γερό να φυτρώσει. Οσα νομίσαμε πως κερδίσαμε στρέφονται τώρα καταπάνω μας ουρλιάζοντας «Προδοσία!» και όλοι έχουμε μια διαφορετική ερμηνεία για το ποιος πρόδωσε ποιον. Ποια χώρα εγκαταλείφθηκε ανυπεράσπιστη, ποιος λαός παραδόθηκε ως λάφυρο, ποιοι ήρωες ταπεινώθηκαν, ποιες αξίες τσαλαπατήθηκαν; Οι σπάνιες γαίες δεν επιτρέπεται να είναι και ελεύθερες. Οι καλύτεροι έχασαν τις βεβαιότητές τους και οι χειρότεροι ξεχειλίζουν από τις δικές τους.

Ο εφιάλτης ξύπνησε από τον πετρωμένο ύπνο του, και το τέρας που σέρνεται γλιτσερό με τα ολοκαίνουργα λέπια του έτοιμο να ξαναγεννηθεί είναι τόσο αναγνωρίσιμο, γιατί είναι τελικά τόσο ίδιο.

Δεν μπήκε καν στον κόπο να μεταμφιεστεί, δεν χρειάστηκε: οι τρόποι του είναι δοκιμασμένοι και η γοητεία του διαχρονική. Είναι η «Φωνή της Λογικής» που με γλώσσα οικεία πείθει για τα πιο παράλογα και τερατώδη· είναι η απειλή που εκλύεται μέσα από ζαχαρωμένες λέξεις-κωδικούς, μελετημένες να πυροδοτήσουν τις αντιδράσεις μας: για συνωμοσίες και συνωμότες, εισβολείς των συνόρων μας, ληστές των περιουσιών μας, υπονομευτές της ηθικής μας. Γλείφοντας τα αστραφτερά του λέπια, το τέρας μάς κοιτάζει και λαμποκοπά ολόκληρο: «Για ασφάλεια, σ’ εμένα!» Κι εμείς, μπερδεμένα φοβισμένα παιδιά που προδίδουν και προδίδονται, πετάμε σαν δέρμα φιδιού ό,τι μάθαμε από το παρελθόν και ό,τι ονειρευτήκαμε για το μέλλον. Και στο κέντρο, τίποτα.