Κριτική και Δικαιοσύνη

Η τραγωδία των Τεμπών και οι αντιδράσεις, πολιτικές και κοινωνικές, που απολύτως εύλογα προκάλεσε, έφεραν στο προσκήνιο, πέρα από προβληματισμούς επί της ουσίας – τι ευθύνες υπάρχουν, αν έγιναν οι σωστοί χειρισμοί, αν υπήρξε συγκάλυψη, αν η Πολιτεία πήρε το «μάθημα» – και ερωτήματα περί θεμιτής ή όχι κριτικής. Οχι μόνο έναντι της κυβέρνησης αλλά και της Δικαιοσύνης – ακόμα και πριν αποφανθεί οριστικά.

Ας το πούμε από την αρχή: είναι ζήτημα ορίων. Καμία δημόσια Αρχή και καμία συντεταγμένη εξουσία δεν βρίσκεται, σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα, υπεράνω κριτικής, αλλά είναι άλλα τα όρια κριτικής κατά «πολιτικών» θεσμών και άλλα κατά δικαιοδοτικών. Για τα πρώτα ισχύουν οι προϋποθέσεις του άρθρου 14 του Συντάγματος, που ρυθμίζει την ελευθερία της έκφρασης και του Τύπου: τήρηση των νόμων του κράτους, περιορισμός του δικαιώματος, ιδίως γραπτής, έκφρασης σε οριακές περιπτώσεις (προσβολή θεσμών και προσωπικότητας, αποκάλυψη ευαίσθητων πληροφοριών, παραβίαση δημοσίας αιδούς).  Κατά αποφάσεων και ενεργειών της Δικαιοσύνης, τα όρια μετακινούνται: από μεν τις άλλες κρατικές εξουσίες – κυβέρνηση και Βουλή – απαιτείται σεβασμός της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης και των αποφάσεών της, η δε «δημόσια κριτική», ιδίως μέσω του Τύπου (που περιλαμβάνει και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης), απαιτεί μεγαλύτερη αυτοσυγκράτηση, λόγω του ειδικού χαρακτήρα και της αυξημένης κοινωνικής σημασίας της απονομής δικαιοσύνης. Δυο ευρέως χρησιμοποιούμενα θέσφατα πρέπει επίσης να σχετικοποιηθούν. «Διάκριση των λειτουργιών» δεν σημαίνει ότι οι εξουσίες δεν «συναντώνται» πουθενά, άρα ότι η δικαστική εξουσία είναι «εκτός πεδίου» των άλλων εξουσιών. Η δε αρχή της «ασφάλειας δικαίου» δεν εξουδετερώνει, ούτε μειώνει πέρα από τα θεμιτά όρια, το δικαίωμα αμφισβήτησης, άρα και άσκησης κριτικής.

Ειδικό θέμα γεννάται – και γεννήθηκε πράγματι αυτές τις μέρες – από τον τρόπο «απάντησης» της Δικαιοσύνης, δηλαδή των λειτουργών της, σε κριτική που τους αφορά. Δεν ισχύει ότι η Δικαιοσύνη «μιλά» ΜΟΝΟ μέσω των αποφάσεών της. Ναι μεν, οι δικαστικές αποφάσεις αποτελούν το μέσο επιτέλεσης της δικαιοδοτικής αποστολής, η δε ερμηνεία που δίδεται στα νομικά ζητήματα βρίσκεται στο σώμα των αποφάσεων, όμως είναι δυνατόν να γεννηθούν ζητήματα και απορίες πριν ή μετά την έκδοση των αποφάσεων, η δε νομοθεσία προβλέπει την ύπαρξη συλλογικών οργάνων των δικαστών, με ρόλο, μεταξύ άλλων, να τοποθετούνται έγκυρα επί τέτοιων ζητημάτων. Συνεπώς, ανακοινώσεις δικαστικών φορέων, ιδίως για υποθέσεις ιδιαίτερης κοινωνικής σημασίας ή όταν η κριτική είναι ιδιαίτερα «ηχηρή», δεν βρίσκονται εκτός θεσμικής κανονικότητας – αν και προσωπικά με ξενίζει κάπως η ύπαρξη «εκπροσώπου Τύπου του Αρείου Πάγου». Το κρίσιμο είναι το περιεχόμενο και ο τόνος τέτοιων ανακοινώσεων: οι δικαστές δεν πρέπει να προσωποποιούν ούτε τις αποφάσεις τους ούτε την κριτική, δεν επιτρέπεται να τίθενται σε αντιδικία με τους ασκούντες κριτική, ούτε να ανοίγουν διαρκή δημόσιο διάλογο, ούτε να χρησιμοποιούν εκφράσεις που εκφεύγουν του θεσμικού τους ρόλου (όπως τα περί «τρομοκράτησης» δικαστών). Η κοσμιότητα και η νηφαλιότητα είναι ζητούμενα για την άσκηση κριτικής αλλά υποχρέωση για την «απάντηση» των δικαιοδοτικών οργάνων: οι δικαστές δικαιούνται να εξηγούν και να ξεκαθαρίζουν, όχι να αντεπιτίθενται ή να σχολιάζουν. Οφείλουν πάνω απ’ όλα να κινούνται γρήγορα, να λύνουν τα ζητήματα πειστικά και να δημιουργούν κλίμα εμπιστοσύνης, ιδίως όταν η κοινωνία είναι δικαίως, όπως σήμερα, ανάστατη.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος