Για την τηλεόραση

Η 21η Νοεμβρίου έχει καθιερωθεί ως η Παγκόσμια Ημέρα Τηλεόρασης. Τα τελευταία τριάντα χρόνια, η ελληνική κοινωνία ασχολείται καθημερινά με όσα διαδραματίζονται στην τηλεόραση, είτε πρόκειται για πολιτική, δημοσιογραφία, είτε για ψυχαγωγία. Η τηλεόραση έχει εξελιχθεί σε έναν νέο κοινό τόπο, μια φαντασιακή πλατεία όπου συναντιούνται οι απόψεις και οι εμπειρίες των ανθρώπων.

Ανεξάρτητα από το πολιτικό ή οικονομικό σύστημα κάθε χώρας, όλες επιδιώκουν την εύρυθμη λειτουργία του επικοινωνιακού τους τοπίου, συγκρίνοντας συχνά τις δικές τους επιλογές με αυτές άλλων χωρών. Οι τελευταίες τρεις δεκαετίες χαρακτηρίζονται από σημαντικές αλλαγές στον τομέα των επικοινωνιών. Είτε πρόκειται για απορρύθμιση, ιδιωτικοποίηση ή αναδιάρθρωση, οι αλλαγές αυτές είναι πλέον εμφανείς παντού. Οι επικοινωνίες, όμως, συνδέονται στενά με την πολιτική κατάσταση, τις τεχνολογικές εξελίξεις και την οικονομία.

Οι νέες δυνατότητες που προσφέρει η τεχνολογία έχουν αναγκάσει πολλές χώρες να επανεξετάσουν τη χρήση και διανομή των επικοινωνιακών τους πόρων. Οι επικοινωνιακές πολιτικές δεν είναι αποκομμένες από τις πολιτικές συγκυρίες, οι οποίες συχνά θολώνουν τη διάκριση μεταξύ μέσων και σκοπών. Το σύγχρονο πρόβλημα της πολιτικής είναι ότι οι δράσεις και οι αποφάσεις δεν αποφέρουν πλέον τα επιθυμητά αποτελέσματα, και έτσι οι φιλόδοξοι στόχοι που τίθενται συχνά αποδεικνύονται δύσκολο να επιτευχθούν, ακόμα κι αν είναι σωστοί.

Παρά τις ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις, το ζήτημα της αδειοδότησης των τηλεοπτικών σταθμών στην Ελλάδα παραμένει ανοιχτό. Παρόλο που ύστερα από 27 χρόνια οι εθνικής εμβέλειας σταθμοί έχουν λάβει άδειες, πολλοί θεματικοί, περιφερειακοί και τοπικοί σταθμοί λειτουργούν ακόμη σε καθεστώς ημινομιμότητας.

Ωστόσο, η ελληνική τηλεόραση έχει προσφέρει στο κοινό ένα ευρύ φάσμα προγραμμάτων, από ελληνικές σειρές, ξένες παραγωγές, αθλητικές μεταδόσεις, τηλεπαιχνίδια, μέχρι και ριάλιτι που ανέδειξαν άσημους σε διασημότητες για σύντομο διάστημα. Στη δεκαετία αυτή, η τηλεόραση μετακινήθηκε από το σύνδρομο της «κονσέρβας» στο σύνδρομο της «ζωντανής σύνδεσης», των «παραθύρων» και των ριάλιτι.

Στον τομέα της ενημέρωσης, τα δελτία ειδήσεων συχνά θυσίασαν την ουσία για χάρη του εντυπωσιασμού, υποκύπτοντας στην οφθαλμολαγνική προσέγγιση, την κινδυνολογία και την ευτέλεια. Παρ’ όλα αυτά, η ιδιωτική τηλεόραση διεύρυνε την πολυφωνία στην ενημέρωση, καθιστώντας την κρατική τηλεόραση παρωχημένη ως πρακτική που έχει αξία μόνο σε όσους κατέχουν την εξουσία.

Στην ψυχαγωγία, η ελληνική τηλεόραση δημιούργησε ένα μωσαϊκό προγραμμάτων που απευθύνεται σε νοικοκυρές, ηλικιωμένους και άνεργους, με σειρές και εκπομπές χαμηλού ή υψηλού κόστους, κυρίως τις απογευματινές ώρες. Ο ανταγωνισμός, αν και σκληρός, προσέφερε στους τηλεθεατές περισσότερες επιλογές και οδήγησε σε αύξηση των ελληνικών παραγωγών. Ωστόσο, η αύξηση της ποικιλίας δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη ποιοτική αναβάθμιση στο επίπεδο των ιδεών.

Αυτή την τηλεόραση, παρά τις κριτικές, αρχίζουμε πλέον να την αναπολούμε. Καθώς έχουμε πλέον εισέλθει στην εποχή των «τεσσάρων οθονών» όπου η κατανάλωση του τηλεοπτικού περιεχομένου μπορεί να γίνεται είτε διαμέσου του συμβατού τηλεοπτικού δέκτη ή της οθόνης του φορητού υπολογιστή ή του τάμπλετ ή του έξυπνου κινητού και της εξατομικευμένης τηλεόρασης, η αποκαλούμενη «ροή προγράμματος» και ο «τηλεοπτικός προγραμματισμός» απλώς θα αναφέρονται μόνο στα εγχειρίδια της ιστορίας της τηλεόρασης. Η εμπέδωση της συνδρομητικής τηλεόρασης προμηνύει το μέλλον του τηλεοπτικού πεδίου. Η νέα αυτή πραγματικότητα θέτει σε κίνδυνο τη δυνατότητα επιλογής των τηλεθεατών των συμβατικών καναλιών και οδηγεί στην εγκαθίδρυση μιας «κοινωνίας πληρωμών», όπου οι προνομιούχοι θα απολαμβάνουν πολυτελείς τηλεοπτικές υπηρεσίες, ενώ οι λιγότερο προνομιούχοι θα στερούνται ακόμα και τη βασική ψυχαγωγία τους.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, συγγραφέας του βιβλίου «Ανάμεσα σε 4 Οθόνες» (Εκδόσεις Καστανιώτη)