Το νόμιμο και το ηθικό

Συχνά ασυνάρτητα τσιτάτα αποκτούν εγκυρότητα. Με την επανάληψη μετατρέπονται σε αυτονόητες αλήθειες. Αυτές οι «αλήθειες» είναι οι πιο επικίνδυνες επειδή δεν γίνονται εύκολα αντιληπτές. Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε και για μύθους  – θρησκευτικούς, εθνικούς, ιδεολογικούς – οι οποίοι και αυτοί επικρατούν με τον ίδιο τρόπο: με την επανάληψη που μετατρέπει μια ιδέα σε αλήθεια.

Ακούμε συχνά τη ρήση ότι «μια πράξη που είναι νόμιμη μπορεί να μην είναι και ηθική». Και έτσι όχι μόνο δηλώνεται ότι κάτι μπορεί να μην είναι ηθικό αλλά και ότι είναι και ανήθικο. Καταλαβαίνουμε ότι εμείς οι πολίτες δεν αρκεί να είμαστε μόνο νομιμόφρονες αλλά και ηθικοί. Αλλά ποιου ηθική θα πρέπει να ακολουθούμε;

Ο νόμος δεσμεύει όλους, ανεξάρτητα αν μας αρέσει ή όχι. Η ηθική όμως είναι σχετική. Στις παραδοσιακές κοινωνίες η ηθική ήταν το πρόσχημα ή η δικαιολογία για να καταπιέζονται όσοι δεν ακολουθούσαν την «ηθική» της γειτονιάς, του χωριού, της εκκλησίας, των γερόντων, του ηγεμόνα, του ενός και του άλλου, δηλαδή κάποιου που είχε μια προσωπική αντίληψη για το τι είναι ηθικό και κατά συνέπεια σωστό και επιτρεπτό. Είχε βέβαια και μια ισχύ για να επιβάλλει την «ηθική» του.

Σήμερα ορισμένοι κάνουν χρήση αυτής της παράδοσης. Το ζευγάρι που συζεί στον επάνω όροφο αλλά δεν είναι παντρεμένοι είναι ηθικοί ή ανήθικοι; Ποιος δικαιούται να κρίνει ηθικά τα ομόφυλα ζευγάρια; Είναι ηθικό να έχεις ακριβό αυτοκίνητο και να δηλώνεις αριστερός και επαναστάτης; (Μάλλον αντιφατικό είναι.) Ποιος και πώς θα κρίνει αυτόν που έχει νόμιμες καταθέσεις στο εξωτερικό; Μήπως αυτή η πράξη είναι μεν νόμιμη αλλά ανήθικη; Αν οι νόμοι επιτρέπουν μια πράξη την οποία κάποιοι την κρίνουν ως μη ηθική, μήπως θα πρέπει να συμπεράνουμε ότι α) οι νόμοι μας επιτρέπουν την ανηθικότητα, β) άρα και οι νόμοι μας είναι ανήθικοι, γ) η ηθική προέχει του εκάστοτε νόμου;

Μεσαίωνας δηλαδή! Ο νόμιμος θα είναι όμηρος κάποιων ηθικολόγων. Και όταν δεν θα υπάρχει συναίνεση στο κατά πόσο μια πράξη είναι ηθική ή όχι, ποιος και πώς θα λυθεί το δίλημμα; Οι σύγχρονες κοινωνίες χρόνια τώρα έχουν λύσει το «πρόβλημα»: ό,τι κρίνουν ότι είναι ανήθικο το έχουν απαγορεύσει με νόμο. Το «ανήθικο», ό,τι αυτό σημαίνει, έχει ήδη ενσωματωθεί στη νομοθεσία και είναι παράνομο. Δεν υπάρχει δίλημμα «νόμιμο αλλά ανήθικο». Οι νόμοι του κράτους όταν διαμορφώνονται λαμβάνουν υπόψη τη γενική (πιο σωστά, την επικρατούσα) ηθική της κοινωνίας. Π.χ., μέχρι το 1982 η μοιχεία ήταν νομικό αδίκημα, αλλά άλλαξε η ηθική (και ο νόμος) και πλέον δεν είναι. Τα δικαιώματα του πολίτη απορρέουν από τον νόμο και όχι από απόψεις ατόμων και φορέων.

Κάποτε η ηθική (κάποιων) μπορεί να δημιουργήσει αδιέξοδα. Ορισμένες νομικές ρυθμίσεις πρώτα βαφτίζονται ανήθικες και μετά ο δημόσιος βίος κανονίζεται βάσει της «ηθικής». Το θέμα των offshore εταιρειών είναι αυτού του είδους. Αν είναι νόμιμες, ποιο είναι το πρόβλημα; Αν δεν υπάρχει πρόβλημα, γιατί έχουμε περιοριστικούς νόμους; Γιατί αυτές οι εταιρείες δεν δαιμονοποιούνται σε άλλες χώρες της ΕΕ;

Αυτό σημαίνει πως δεν υπάρχει και κάποια «ηθική» μέσα στην κοινωνία και ότι δεν θα πρέπει να την επικαλούμαστε; Οχι βέβαια. Ο κάθε πολίτης έχει το δικαίωμα να ακολουθήσει την ηθική του στην προσωπική του ζωή. Μπορεί, π.χ., να μη λέει «καλημέρα» στο ζευγάρι που συζεί χωρίς γάμο! Αλλά όχι σε αντιπαραβολή με τον νόμο και με το νόμιμο και χωρίς να καταγγέλλει τον νόμιμο. Στον δημόσιο βίο ο κάθε πολίτης είναι υπόλογος στους νόμους του κράτους, όχι στα «πιστεύω» του εκάστοτε ηθικολόγου. Το νόμιμο και το ηθικό ανήκουν σε μη-συγκρίσιμες κατηγορίες.

Ο Ηρακλής Μήλλας είναι πολιτικός επιστήμονας, πολιτικός μηχανικός και μεταφραστής