Αλλεργία στον οίκτο

Το 1997 έζησα για τρεις μήνες σε μια πόλη της βαθιάς, λεγόμενης, Αμερικής. Η Αϊοβα Σίτι είχε πληθυσμό γύρω στις 75.000. Αν εξαιρέσεις τους φοιτητές και το προσωπικό του πανεπιστημίου, οι υπόλοιποι ήταν άνθρωποι συντηρητικοί, αταξίδευτοι, αυτάρκεις στον επαρχιακό μικρόκοσμό τους – «κοκκινοσβέρκηδες» τους αποκαλούσαν υποτιμητικά. Από την πρώτη μέρα στην Αϊοβα Σίτι με εντυπωσίασε ο αριθμός των αμαξιδίων και των λευκών μπαστουνιών. «Τόσους ανάπηρους έχουν;» αναρωτήθηκα. «Το ποσοστό δεν είναι μεγαλύτερο από την Ελλάδα» μου απάντησε ένας δικός μας, γιατρός. «Μόνο που εδώ δεν τους κρατούν κλεισμένους στα σπίτια…».

Κλεισμένοι στο σπίτι. Ή σε ίδρυμα. Επί γενιές αυτή η μοίρα επιφυλασσόταν για τα ανάπηρα, προστατευόμενα στα λόγια, μέλη της «αγίας» ελληνικής οικογένειας. «Να μην τα βλέπουν, να μη μας λυπούνται…». Εάν μάλιστα το ζήτημα ήταν ψυχιατρικό, τότε η ντροπή χτυπούσε κόκκινο. «Ο Σιδέρης μετανάστευσε στη Γερμανία. Η Μαρίκα παντρεύτηκε στην Αμερική» έλεγαν ψέματα στη γειτονιά – πώς να ομολογήσουν ότι ο αδελφός τους, η κόρη τους νοσηλεύονταν επ’ αόριστον στο Δαφνί ή στη Λέρο;

Εχει βελτιωθεί η κατάσταση κατά τα τελευταία τριάντα χρόνια;

Στην πράξη ελάχιστα. Τα πεζοδρόμια, στην Αθήνα τουλάχιστον, παραμένουν στενά, κακοτράχαλα, με ψωραλέα δεντράκια και παρκαρισμένα μηχανάκια, αδιάβατα εν ολίγοις για καρότσια μωρών και αναπήρων. Οι ράμπες συνήθως ανύπαρκτες. Οι θέσεις πάρκινγκ καταπατώνται χυδαία. Το πιο εξωφρενικό; Κάποτε, κάποιος δημόσιος άνδρας – δήμαρχος νομίζω – είχε αναγγείλει πομπωδώς ότι αγόρασε πλάκες πεζοδρομίου ανάγλυφες, στο σύστημα Μπράιγ, που θα καθοδηγούσαν τα λευκά μπαστούνια. Οι πλάκες τοποθετήθηκαν. Οπως να ‘ναι! Ετσι και τις εμπιστευόταν ο τυφλός, θα βαρούσε σε τοίχο. Ή θα έβγαινε στον δρόμο και θα κινδύνευε να τον πατήσουν τα αυτοκίνητα. Στις περισσότερες εξάλλου διαβάσεις δεν έχουν βάλει ακόμα ηχητικό σύστημα ώστε να ακούει κανείς πότε ανάβει το πράσινο. Αμα δεν βλέπεις, βασίζεσαι αναγκαστικά στον φιλότιμο άγνωστο πεζό που θα σε πιάσει από το χέρι και θα σε περάσει απέναντι.

Στα λόγια η κοινωνία μας έχει προοδεύσει. Κατά πώς συνηθίζει. Επιφανειακά. Χτυπούσε άσχημα η λέξη «ανάπηρος» στα ευαίσθητα αφτιά, την αντικατέστησαν συνεπώς με το «ΑμεΑ»: «Ατομο (γιατί όχι πρόσωπο;) με ειδικές Ανάγκες». Ορισμένοι πλειοδότησαν. «Να τα λέμε “άτομα με ειδικές δεξιότητες”! Να τους δοθεί ορατότητα, να τα αγκαλιάσουμε, να τα συμπεριλάβουμε!». Σε πλείστες όσες, φοβάμαι, περιπτώσεις οι αρτιμελείς επιδεικνύουν μέσω των αναπήρων τη δική τους ενσυναίσθηση. Τους κάνουν υποδοχείς στοργής. Ενίοτε και οίκτου. Απόδειξη; Το συγκαταβατικό, τρυφερό τάχα, ύφος με το οποίο τους απευθύνονται. Σαν να μιλάνε σε παιδιά.

Σύμφωνα με τις πιο μετριοπαθείς εκτιμήσεις, κάποια αναπηρία – ελαφριά ή βαριά – έχει το 10% του πληθυσμού. Ο αριθμός είναι συγκλονιστικός. Υπερβαίνει τη ΛΟΑΤΚΙ, όλες τις άλλες μειονότητες και διαφορετικότητες. Και όμως οι ανάπηροι δεν έχουν μέχρι στιγμής συγκροτήσει ένα μαχητικό κίνημα, που θα διεκδικεί συγκεκριμένα, αυτονόητα αιτήματα. Γιατί; Αφενός επειδή η υπερπροσπάθεια που καταβάλλουν για να αντεπεξέλθουν στις απαιτήσεις της καθημερινότητας τους εξαντλεί, δεν τους αφήνει κουράγιο και χρόνο. Αφετέρου επειδή οι ίδιες οι οικογένειες, με την προστατευτικότητά τους, στερούν άθελά τους πολλούς αναπήρους από το τσαγανό τους.

Πότε θα επέλθει η απελευθέρωση των αναπήρων; Οταν επιτέλους θα τους αντιμετωπίζουμε ως χειραφετημένους πολίτες με δικαιώματα και υποχρεώσεις. Οταν δεν θα ντρεπόμαστε να πούμε ότι ο τάδε κωφός έχει αξιοπρόσεκτο ταλέντο στη ζωγραφική. Ο δείνα όμως παραπληγικός είναι ένας μαλάκας και μισός. Το να βρίσεις τον άλλον – ποια πιο τρανή απόδειξη ότι τον νιώθεις ίσο σου, ικανό να υπερασπιστεί τον εαυτό του;

Κακό της κεφαλής μας να νομίζουμε ότι η αναπηρία είναι ένας μακρινός πλανήτης που δεν μας αφορά. Ανά πάσα στιγμή μπορεί να βρεθούμε εκεί, είτε εμείς είτε κάποιος από το πολύ στενό μας περιβάλλον. Και τρισχειρότερο να τους κοιτάμε αφ’ υψηλού. «Ο μύθος», γράφει ο Κάλβος, «κρύπτει νουν αληθείας». Ο μύθος θέλει τον μέγιστο ποιητή, τον Ομηρο, ανάπηρο. Τυφλό.