21η Απριλίου 1967. Μνήμη ή απομνημόνευση;

Αύριο είναι μια άσημη (πλέον) επέτειος. Προσπαθεί να υπάρξει ανταγωνιζόμενη μεγάλα διεθνή πολεμικά γεγονότα και αδυσώπητους λογαριασμούς που απειλούν τους πολίτες. Βέβαια η μνήμη για το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου «ανασχηματίζεται» με την απομάκρυνση από τη δράση (και τη ζωή) μερικών από τους τιμωρημένους, τους διωκόμενους αγωνιστές, ανασχηματίζεται με την ευρύτερη αποδυνάμωση των γενεών, που έχουν το πρωτογενές βίωμα. Ανασχηματίζεται όμως και με την ιστορική έρευνα που επανερμηνεύει ή (όπου υπερισχύουν οι ιστορικοί διασκευαστές της πολιτικής καταστροφής που το πραξικόπημα επέφερε) αποερμηνεύει. Οπως κάθε γεγονός, το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 αποκτά μια «κινητικότητα» από τις πολλαπλές νοηματοδοτήσεις του. Στο τέλος, μάλλον αποσιωπάται, περιθωριοποιείται, μέσα στην ηθογραφία. Η υποδοχή του, οι αναγνώσεις του από τον σημερινό πολίτη, ενέχουν τις αντιφάσεις, τις πολιτικές ευτέλειες, αλλά και τις σημαντικές δημοκρατικές κατακτήσεις, όλων των μεταγενέστερων πολιτικών επιτελέσεων. Αλλάζουν οι πολιτικοί παραλήπτες, οι αναγνώστες, αναδύονται νέες περιοχές πληροφοριών και προσωπικών μαρτυριών από την έρευνα, αλλά κυρίως απομακρύνονται, χάνονται οι παραστάσεις του γεγονότος, δημιουργώντας έναν αδιαφανή θεωρησιακό χυλό, που εξαφανίζει και διαγράφει. Το πραξικόπημα ξεχνιέται, ήτοι δεν διδάσκει;

Οι περισσότεροι από τους σημερινούς αναγνώστες του δικτατορικού φαινομένου το θυμούνται διαμεσολαβημένα, κυρίως μέσα από την επέτειο του Πολυτεχνείου και τη δική τους πολιτική εμπειρία κατά τη μαθητική ή φοιτητική ζωή τους. Τα παιδιά των γενεών της χρεοκοπίας, τα παιδιά της πανδημικής καταστροφής, έχουν τα δικά τους δράματα. Πολλοί δε από τους «παλιούς», ενταφιάζουν το γεγονός στην καθημερινότητα και τις προσωπικές τους αγωνίες ή την κάμψη των παθών που επισωρεύει ο χρόνος. Εξάλλου, μια μεγάλη νομική διεκδίκηση της τότε πολιτικής και δικαστικής ηγεσίας ήταν να προσδιοριστεί ως «στιγμιαίο» το αντιδημοκρατικό έγκλημα. Ως να μπορούσε η ιστορία να κλείσει ακαριαία την πόρτα και να τμηθούν οι επιπτώσεις του πραξικοπήματος. Αντιθέτως όμως, οι απολήξεις της τότε εκτροπής, οι επιπτώσεις, παραμένουν στο σημερινό πολιτικό σώμα της χώρας και του λαού. Μπορεί η επέτειος να αδυνατίζει, αλλά υπάρχει και η «μέσα μνήμη», μια μνήμη διάρκειας, ανεξάρτητη από την επετειακή απομνημόνευση.

Το Κυπριακό πρωτίστως, το οποίο ουσιαστικά (πέρα από τις προθέσεις της πολιτικής σκηνής που θέλει να το περιθωριοποιήσει) εξακολουθεί να θέτει την κλίμακα και να αποτελεί τον κύριο οργανωτικό παράγοντα εξωτερικής πολιτικής, αλλά και ανάκτησης «ενθαδικότητας», ταυτότητας, εξακολουθεί να υπερκαθορίζει τις αμυντικές ιεραρχήσεις. Η χούντα κληροδότησε και έτσι «διαρκεί» ακόμα και αν ξεχνιέται, αφού επηρεάζει τον σημερινό πολιτικό σχεδιασμό, ανεξαρτήτως προθέσεων των σημερινών πολιτικών ηγεσιών. Πολλά στοιχεία της σημερινής πολιτικής παραγωγής, πολλές νοοτροπίες κατευθύνονται από εκείνο το πυρηνικό γεγονός. Για παράδειγμα η σχέση δουλικής ιδιοτέλειας ή αβυσσαλέου μίσους (συχνά ο συνδυασμός τους) με την εκάστοτε εξουσία. Εκτός όμως από τα ιστορικά και ιστορημένα περιστατικά, αδυνατίζει και η γλωσσική μνήμη. Οι σημερινές γλωσσικές συμπεριφορές αδυνατούν να αφομοιώσουν την κατασταλτική γλώσσα της εποχής (του Παπαδόπουλου ή του Πατακού π.χ.) ή τη μιμητική δημώδη που την αντιπολιτεύονταν (πολλές φορές κείμενα αντιστασιακά ή και λογοτεχνικά αφηγήματα πατούσαν σε μια ισχνή και επιδερμική μαλλιαρή).

Οσο περισσότερο έρχονται στο φως τα κομπραδόρικα στοιχεία του ψευδεπίγραφου ελληνικού καπιταλισμού, τόσο κατανοεί κανείς τη δικτατορία ως μέρος μιας μεγάλης παραμορφωτικής παράδοσης, που δεν αποδημοκρατικοποιεί μόνο κανονιστικά, αλλά και αισθητικά. Η χούντα ζει διά του «έργου της» και χάνεται διά της αμνησίας μιας συλλογικής αυτοσυντήρησης. Ή μήπως ενοχής;

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ