Το Εγώ ως θέμα, το σώμα ως πρώτη ύλη

Βράδυ 7ης Μαρτίου 2024 και βλέπω την οθόνη του κινητού μου να φωτίζεται. Εχω μόλις βγάλει τον ήχο και καθίσει στο γραφείο μου. Κοιτάζω ποιος καλεί και απαντώ. «Πώς είσαι;», με ρωτάει η Μαίρη Αδαμοπούλου. «Σε καλώ για τον Λουκά Σαμαρά». Δεν μιλάμε συχνά και δυσκολεύομαι να καταλάβω τι μπορεί να εννοεί και σκέφτομαι ότι θα είναι κάτι σχετικό με τη σειρά μονογραφιών ελλήνων καλλιτεχνών που κυκλοφόρησαν το 2009-10 με την εφημερίδα. Είχα γράψει τον τόμο για τον Λουκά Σαμαρά. «Κι ότι σκεφτόμουν ότι δεν έχω ούτε ένα αντίτυπο για δείγμα», λέω. «Σε καλώ να ρωτήσω αν θες να γράψεις ένα κείμενο για “ΤΑ ΝΕΑ” την επόμενη εβδομάδα», μου απαντά. «Πώς έτσι;», ρωτώ. «Πέθανε σήμερα». Σιωπή… «Συγγνώμη, νόμιζα ότι το ήξερες…».

Σε μια τέτοια συνθήκη και ημερολογιακά κοντά σε μια άλλη απώλεια, μόλις τρία χρόνια πριν, που δοκίμαζε εκείνη την ώρα τη μνήμη μου, νιώθω ότι του το οφείλω και δέχομαι. Αυτή η κατάφαση σύντομα μετετράπη στον φόβο «της άδειας σελίδας». Πώς μπορώ να αποχαιρετήσω δημόσια κάποιον, σκέφτομαι, όταν δεν είμαι σίγουρη ότι τον γνωρίζω επαρκώς; Κάποιον που για να τον συναντήσω ταξίδευα στη Νέα Υόρκη, χωρίς καμιά βεβαιότητα ότι θα τον έβλεπα; Κάποιον, του οποίου το έργο μελετούσα στην προοπτική ένταξής του στο πρόγραμμα των μεγάλων αναδρομικών εκθέσεων των «διεθνών Ελλήνων» που πραγματοποιούσαμε στο Ιδρυμα Ιωάννου Φ. Κωστόπουλου από το 1994 μέχρι το 2014, χωρίς τη βεβαιότητα ότι θα είναι πρόθυμος να με βοηθήσει; Κάποιον, για τον οποίο έγραφα – και έσβηνα – για χρόνια κατεβατά, προετοιμάζοντας τη διδακτορική μου διατριβή ή κανονίζοντας τα του δανεισμού και μεταφοράς των έργων του στην Αθήνα από πολλά σημεία του κόσμου, για να εκτεθούν εν τέλει στην Εθνική Πινακοθήκη το 2005; Κάποιον που μου έλεγε, αυτή η έκθεση είναι δική σου, όχι δική μου; Αρκεί η σχεδόν καθημερινή ενασχόληση για χρόνια με το έργο ενός καλλιτέχνη για να μπορεί να πει ένας πανεπιστημιακός ερευνητής ή ένας επιμελητής εκθέσεων ότι τον γνωρίζει, ειδικότερα όταν αυτός είναι διάσημος ακριβώς για την απόσταση που συνειδητά και οικειοθελώς τηρεί από το κοινωνικό σύνολο, ακόμη και από «δικούς του» ανθρώπους; Ποιος ήταν τελικά ο Lucas Samaras, που η σύνθετη και ακραία εκκεντρική, με όλη τη σημασία της λέξεως, συμπεριφορά, εμφάνιση και καλλιτεχνική έκφρασή του τον έκαναν θρύλο; Πόσοι τον γνώριζαν; Ποιοι;

Πιθανόν κάποιοι πολύ στενοί του φίλοι, όπως ο Arne Glimcher, ο φίλος του και ιδρυτής της Pace Gallery, της γκαλερί που τον εκπροσωπεί από το 1965 και έγινε αργότερα ο δίαυλος επικοινωνίας του με τον έξω κόσμο. Ο ίδιος ο Lucas Samaras «έδειξε» μέσα από τα έργα του κάποιους από τους φίλους του. Αραγε, μήπως μόνον ο ίδιος γνώριζε τον εαυτό του; Ούτε και αυτό είναι σίγουρο, παρά την ευκολία να χαρακτηρίζεται νάρκισσος και εγωπαθής. Το μόνο βέβαιο είναι ότι το Εγώ που τόσο προέβαλε μέσα από το έργο και τη ζωή του απέκτησε μυθικές διαστάσεις, αποτελώντας τον πυρήνα της θεματολογίας του, ενώ το σώμα του, την πρώτη της ύλη. Η εμμονή στην εικόνα του, σε μια εποχή που το ζήτημα του αυτοπροσδιορισμού και της αυτοαναφορικότητας μέσω του σώματος δεν είχε πάρει τις διαστάσεις που πήρε διεθνώς στο τέλος του ’80, ήταν τολμηρή.

Η αρχική επιλογή του ήταν να γίνει ηθοποιός. Είναι από τους πρώτους που συμμετείχε στα happenings των Allan Kaprow και Claes Oldenburg, από τις αρχές της δεκαετίας του ’60.

Ξεχωριστός και γι’ αυτό ακατάταχτος, υπήρξε πρωτοπόρος τόσο στον τομέα της χρήσης της φωτογραφίας, ειδικότερα με τις polaroids, όσο και σε αυτόν της χρήσης της κινηματογραφικής γλώσσας, της ψηφιακής τεχνολογίας. Παρ’ όλα αυτά, κινούνταν με άνεση ανάμεσα σε δύο κόσμους, αυτόν του πειραματισμού με σύγχρονα μη καλλιτεχνικά υλικά και αυτόν των παραδοσιακών τεχνικών και πρακτικών. Αν και πρωτοπόρος αμερικανός καλλιτέχνης, διατήρησε ωστόσο εμφανή στοιχεία που τον συνδέουν με την ελληνική παράδοση και τέχνη.

Ενα από τα στοιχεία της ταυτότητάς του ήταν η φωνή και η ιδιαίτερη προφορά του, που πρόδιδαν την ελληνική καταγωγή του. Σε συνδυασμό με την εμφάνισή του και τις τελετουργικές κινήσεις του, προέβαλαν το διονυσιακό στοιχείο που υποστήριξε με μεγάλη φυσικότητα, όπως και αυτό του σαμάνου ή του ασκητή και, κάποιες δεκαετίες νωρίτερα, του εκκεντρικού σταρ.

Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, ζούσε ηθελημένα «σε κατ’ οίκον περιορισμό» σε δύο όμορα διαμερίσματα, ένα μικρό και ένα μεγάλο, στην καρδιά της Νέας Υόρκης. Αποτελούσαν και αυτά δύο ξεχωριστούς κόσμους, αν και τα χώριζαν μόλις λίγα εκατοστά.

Δεν ξέρω αν μπόρεσα να τον προσεγγίσω. Αυτό που ξέρω είναι ότι αβίαστα του αφιέρωσα τον χρόνο μου και του είμαι ευγνώμων για τις συναντήσεις μας και τη σχέση που κρατήσαμε. Θα τον σκέφτομαι με τρυφερότητα και θαυμασμό. Για μένα ο μεγάλος Lucas Samaras οφείλει πολλά στον μικρό Λουκά, που ξεριζώθηκε από την Καστοριά και «μεταφυτεύτηκε» σ’ έναν άλλο κόσμο. Εκεί ρίζωσε και προσπάθησε να γιατρέψει τα τραύματά του. Βαθιά ευαίσθητος, αναζήτησε καταφύγιο σε μια περίτεχνη, πολυεπίπεδη, ελκυστική και ταυτόχρονα απροσπέλαστη κατασκευή, που θυμίζει τα Κουτιά του. Εκεί έκρυψε τον εαυτό του και μεγαλούργησε. Σκευοφυλάκια, που περιέχουν φωτογραφίες, βόλους, υλικά ραπτικής, ταπεινά απομεινάρια, έχουν αναχθεί σε κειμήλια, από τα χέρια ενός καλλιτέχνη αλλά και τα μάτια ενός παιδιού. Λουκά, ήρθε η ώρα της γαλήνης. Lucas, ξεκουράσου.

Η Κατερίνα Κοσκινά είναι δρ Ιστορίας της Τέχνης, μουσειολόγος – επιμελήτρια εκθέσεων