Από τα Φάρσαλα στη Βιέννη{CR}

Συνέχεια της «ρωμαιολογίας» σήμερα, με την απαραίτητη βέβαια αναφορά (για να μην ξεχνιόμαστε) και σε γλωσσικά/μεταφραστικά ζητήματα.

Σε ό,τι αφορά τους επτά λόφους της Ρώμης, για τους οποίους έγραφα την προηγούμενη βδομάδα, είναι ενδιαφέρον πως, απ’ ό,τι φαίνεται, στο σημείο όπου χτίστηκε η Ρώμη προϋπήρχε οικισμός με το όνομα Septimontium (=Επτάλοφος, αρχαιοελληνιστί Σεπτιμούντιον), εξού και ομώνυμη αγροτική γιορτή των Ρωμαίων. Οσο για το διαχρονικό έμβλημα της αρχαίας Ρώμης, ήταν το ακρωνύμιο SPQR, βραχυγραφία της φράσης Senatus Populusque Romanus (=Η σύγκλητος και ο λαός της Ρώμης). Αρκετά γνωστή εξάλλου είναι και η σκωπτική αναφορά στο SPQR, ως ακρωνύμιο της φράσης (στα ιταλικά) Sono Pazzi Questi Romani (=Είναι τρελοί αυτοί οι Ρωμαίοι), φράση την οποία συχνά επαναλαμβάνει ο Ομπελίξ στα γαλλικά («Ils sont fous, ces Romains»).

Από το 48 έως το 31 π.Χ., στο μεταίχμιο μεταξύ της παραδοσιακά αποκαλούμενης Δημοκρατίας (Res Publica) και της Αυτοκρατορίας, τη Ρώμη συντάραξαν τρεις εμφύλιοι πόλεμοι. Αξιομνημόνευτο: και οι τρεις καθοριστικές μάχες, από τις οποίες και κρίθηκε η έκβαση αυτών των πολέμων, έγιναν στην Ελλάδα. Ετσι, το 48 π.Χ. ο Ιούλιος Καίσαρας νίκησε τον Πομπήιο στη Φάρσαλο (σημερινά Φάρσαλα) της Θεσσαλίας. Επίσης, μετά τη δολοφονία του Καίσαρα το 44 π.Χ., ο Μάρκος Αντώνιος και ο Οκταβιανός νίκησαν το 42 π.Χ. τον Βρούτο και τον Κάσσιο στους Φιλίππους της Μακεδονίας (εξού και η φράση «Οψόμεθα εις Φιλίππους», αντίστοιχη του σημερινού «θα τα πούμε», «θα λογαριαστούμε»). Αλλά και η έκβαση της μεταξύ των δυο νικητών των Φιλίππων σύγκρουσης κρίθηκε επί ελληνικού εδάφους (για την ακρίβεια, σε ελληνικά νερά), με τον Οκταβιανό, τον μετέπειτα πρώτο αυτοκράτορα της Ρώμης με το όνομα Αύγουστος, να νικά το 31 π.Χ. τον Μάρκο Αντώνιο στη Ναυμαχία του Ακτιου.

Και από τα ιστορικά στα μεταφραστικά. Οταν πρόκειται για βασιλιάδες, τα πράγματα είναι απλά. Το ρήμα reign, régner, regnare, reinar, κ.ο.κ., που χρησιμοποιείται στις λατινογενείς γλώσσες, δεν είναι μόνον απολύτως αντίστοιχο με το δικό μας βασιλεύω. Εχει και «ευρύτερη» έννοια, καλύπτοντας όλες τις περιπτώσεις εστεμμένων. Τι γίνεται όμως στα ελληνικά όταν πρόκειται όχι για βασιλιά, αλλά για αυτοκράτορα, σουλτάνο ή άλλο ηγεμόνα; Ούτε αυτοκρατορεύω/αυτοκρατόρεψε ούτε σουλτανεύω/σουλτάνεψε υπάρχει. Τι «έκαναν» λοιπόν ο Τραϊανός και ο Ιουστινιανός, ο Καρλομάγνος και ο Κάρολος Κουίντος, ο Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής και ο Φραγκίσκος Ιωσήφ της Αυστροουγγαρίας; Εδώ ο (προσεκτικός στις διατυπώσεις) μεταφραστής καλείται να δείξει πόσο ικανός είναι να αποφεύγει σκοπέλους και κακοτοπιές μέσω «παρακαμπτήριων οδών». Αλλως πώς, εδώ σε θέλω κάβουρα, να περπατάς στα κάρβουνα.

Επιδόρπιο

Η αρχαία ρωμαϊκή ονομασία της Βιέννης ήταν Vindobona, εξελληνισμένα Ουϊνδοβόνη. Μάλιστα, εκεί πέθανε το 180 μ.Χ., σε ηλικία 60 ετών, ο Μάρκος Αυρήλιος. Κατά τον Δίωνα Κάσσιο, «τη επτακαιδεκάτη του Μαρτίου μετήλλαξεν». Τι κομψό ρήμα το «μετήλλαξεν» προκειμένου να αναφερθείς στον θάνατο κάποιου!