Για την αναβράζουσα επιληψία της γλώσσας

«Λοιπόν, εγώ γνωρίζω τι είναι το κακό. Και το ‘χω πράξει» γράφει ο Ηλίας Λάγιος κι επαναλαμβάνει ο Αριστηνός στο διήγημα «Ενα άγνωστο Σολωμικό ποίημα», αλλά και αλλού, με κυνικότητα αδιάλλακτη – και εύλογα, ύστερα από ένα τέτοιου είδους μπορχεσιανό αφήγημα, ακολουθεί αναφορά στον ίδιο τον αργεντίνο συγγραφέα, με το διήγημα «Η δολοφονία του Μπόρχες». Ο προδότης Μπόρχες, παραχαράκτης και πλαστογράφος, αντιγραφέας, λογοκλόπος και μιμητής του παρελθόντος, θα πρέπει να πεθάνει με δέκα μαχαιριές, όχι μόνο στο χαρτί αλλά κυριολεκτικά, επειδή η αυθαιρεσία του ευφάνταστου μυαλού του κρύβεται πίσω από κάθε πιθανή και απίθανη συνωμοσία: ο κατά Μπαρτ θάνατος του συγγραφέα συνδέεται εδώ με τον θάνατο του Μπόρχες, κανένα κείμενο δεν έχει τέλος αλλά ξεδιπλώνεται αενάως όσο το θέλει το πνεύμα του τυφλού εξ Αργεντινής ομηρικού συγγραφέα – και γι’ αυτό θα πρέπει κάθε ίχνος του να εξαλειφθεί (κάτι που φυσικά και ο ίδιος ο συγγραφέας του Αλεφ ασμένως αποδέχεται). Για να το πούμε με τα λόγια του Αριστηνού από ένα άλλο αφήγημά του: «Μια αφήγηση έχει ένα τέλος, εκτός κι αν έχει αναβάλει το τέλος. Στο χέρι σου είναι να σταματήσεις στη μέση, να ακυρώσεις ίσως την αρχή, να διαβάλεις στους εύπιστους την αξία που έχει η αρχή, να σβήσεις το αρχικό της ίχνος. […] Γράφω, δολιχοδρομώ, εξαπατώ, κυρίως απιστώ απέναντι στην αμηχανία μου να δώσω ένα τέλος. Μια τελεία. Μια άνω τελεία» (σ. 40-41). Αυτονόητα, η θεωρητική σκευή του συγγραφέα ξεπροβάλλει διαρκώς μες στα κείμενα, όσο κι αν προσπαθεί «να αφαιρέσει το απόστημα της αφήγησης» (για να το πούμε αλλιώς: να αδειάσει το δωμάτιο από μεταφορές, σ. 94), ή μάλλον επειδή ακριβώς το προσπαθεί. Τι θέλω να πω με αυτό;

Μοντερνισμός

Αν κάτι χαρακτηρίζει τη γραφή του Αριστηνού είναι ο αχαλίνωτος μοντερνισμός, ο μοντερνισμός ως τη συνειρμική λογόρροια (το 17 σελίδων αφήγημα «Με κομμένη την ανάσα» αποτελείται από μόλις δύο φράσεις, η εισαγωγική πρώτη καταλαμβάνει 5 αράδες και μία συλλαβή, όλο το υπόλοιπο η δεύτερη), σαν να τον στοιχειώνει το εν μέρει ακατόρθωτο του ελληνικού μοντερνισμού στην πεζογραφία (οι σπουδαίοι συγγραφείς της Γενιάς του ’30, όπως και να το κάνουμε, στερεώνουν τη δημοτική και το μυθιστόρημα ως είδος αλλά σε επίπεδο υφολογικό δεν είναι το αντίστοιχο των ποιητών μας, ο ελληνικός πεζογραφικός μοντερνισμός εντοπίζεται αλλού). Τη σχέση του με τον μοντερνισμό ο συγγραφέας δεν την κρύβει, γράφει για παράδειγμα: «Οφειλα όμως ακόμη και ο θάνατός μου να είναι σύγχρονος, εκλεπτυσμένος, μοντερνιστικός, στα πλαίσια του πόθου για τη σιγή των αισθήσεων και των ανακλαστικών, όπως σε ένα Μπάουχάους σκηνικό, από εμφανές μπετόν, σίδερο, τζάμι, τούβλο, όπως θα μπορούσε να είναι η τράπεζα του Αντερς, στο “Σφαίρα στο κεφάλι” του Τομπάιας Γουλφ» (σ. 58). Η φράση προέρχεται από το αφήγημα με τίτλο «Αυτοβιογραφική μετωνυμία», όπου ο συγγραφέας μοιάζει να συνομιλεί με τον φίλο από το Βελβεντό (ήτοι τον Γιάννη Παλαβό που εμφανίζεται και αλλού στο βιβλίο) και ειδικά με το τραυματισμένο, μικρό ελάφι του που βουλιάζει αιμόφυρτο και ανήμπορο στο ορμητικό ποτάμι (από το βιβλίο Το παιδί), το οποίο μοιάζει να συνιστά επίσης μια μετωνυμία της ζωής ή της γραφής του Αριστηνού. Και για να το πούμε τ’ ορμητικό αυτό ποτάμι που μας πνίγει καθώς το ελάφι αλλιώς, με τα δικά του πάντα λόγια: «[…] γράφω, διορθώνω, επανορθώνω, μέσα στη μυστική εμπειρία του θανάτου, και δεν ξέρω αν ό,τι βλέπω απορροφάται από τη γραφή και μεταμορφώνεται σε ψευδαίσθηση, ή αντίθετα ζω έξω απ’ τη γλώσσα σε μια αφασική κατάσταση αδράνειας και εμβροντησίας. Δεν γράφω τον ορυμαγδό, μα είμαι μέρος του κρότου, του αλαλαγμού, της ιαχής, του όντος που σφαδάζει μέσα στην περιδίνηση των σπασμών του, στη στεντόρεια κραυγή της απόγνωσής του, στην έκκληση που απευθύνει στον θεό…» (σ. 100).

Κάφκα και Μπέκετ

Στα κείμενά του παρελαύνουν πίσω ή και μπροστά από θάμνους νοημάτων αρκετοί από τους ηρακλείς του μοντερνισμού, ο Μπόρχες, ο Κάφκα, ο Μπέκετ, ο Ζέμπαλντ, ο Γκαουντί, την ίδια ώρα που ο συγγραφέας με φαντασία «γαλβανισμένη και απαστράπτουσα» αποφεύγει «τις μεμψιμοιρίες μιας ευθύγραμμης διαδρομής». «Ομως κάπως πρέπει και ʼγω να ποτίσω με καλλολογικό στόμφο το δέντρο της λεγόμενης λογοτεχνίας, της παράδοσης και της αισθητικής ευμάρειας», γράφει (σ. 46). Ερχεται λοιπόν ο Αριστηνός με «τον έμφυτο αρνητισμό» του, τον κυνισμό και τον «ριζοσπαστικό δανδισμό» του (σ. 49), που τον καθιστά – με δικά του λόγια – «έναν αναβιωμένο, στην πιο παροξυσμική του εκδοχή αισθητιστή» που συνεχίζει αενάως να επινοεί πλοκές με αυξομειώσεις δραματικού πυρετού (σ. 53) για να εκφράσει «μια ορισμένη δυσαρέσκεια του είναι»· κι αυτό, επειδή η Ιστορία πράγματι ακολουθεί στη συλλογιστική του «τους μυθοπλαστικούς αλγόριθμους της φαντασίας», οπότε, ναι, ο κόσμος αποδεικνύεται «μια πικρή παραίσθηση» (σ. 83). Και με την παραίσθηση αυτή τα βγάζει κανείς πέρα όπως μπορεί, ο Αριστηνός συγκεκριμένα προτιμά «την παλίρροια του νοήματος» και «την αναβράζουσα επιληψία της γλώσσας».

Ο Δημήτρης Αγγελής είναι ποιητής, δοκιμιογράφος και διευθυντής του λογοτεχνικού περιοδικού «Φρέαρ». Το κείμενο αποτελεί συντομευμένη εκδοχή της παρουσίασης για τη συλλογή του Γ. Αριστηνού στο βιβλιοπωλείο Επί Λέξει, 27/2/2024