Μια καθυστερημένη αναγνώριση στο Πάνθεον

Ηταν αρμενικής καταγωγής, νέοι, κομμουνιστές, αντιστασιακοί, «απάτριδες», και πολύ ερωτευμένοι ο Μισάκ και η Μελινέ Μανουσιάν. Με απόφαση του Προέδρου Εμμανουέλ Μακρόν, τα λείψανά τους εισήλθαν στο Πάνθεον, στις 21 Φεβρουαρίου 2024, στην επέτειο των ογδόντα χρόνων από την εκτέλεση του Μισάκ και των συντρόφων του. Πολλαπλά σημαντική η απόφαση του Προέδρου Μακρόν γι’ αυτήν την panthéonisation (όπως ονομάζεται αυτή η ύψιστη απόδοση τιμής, που αποτελεί προεδρική απόφαση), την τέταρτη της προεδρίας του, μετά την εμβληματική Σιμόν Βέιλ, τον συγγραφέα Μωρίς Ζενεβουά και την καλλιτέχνιδα και αντιστασιακή Ζοζεφίν Μπέικερ, που αν και γεννημένη στην Αμερική ήταν Γαλλίδα. Η αμέσως επόμενη panthéonisation θα είναι αυτή του Ρομπέρ Μπαντεντέρ (Robert Badinter), που πέθανε στις 9 Φεβρουαρίου του 2024, 95 ετών. Ο Μπαντεντέρ, τεράστια πολιτική προσωπικότητα, μαχόμενος δικηγόρος, καθηγητής νομικής και Υπουργός Δικαιοσύνης επί Μιτεράν, που συνέδεσε το όνομά του με την κατάργηση της θανατικής ποινής στη Γαλλία το 1981, είναι ένα πρόσωπο υψηλού κύρους και γενικής αποδοχής. Σ’ αυτήν την εκλεκτή πλειάδα προστέθηκε μόλις το όνομα του Μισάκ Μανουσιάν και της συζύγου του.

Πολλά είναι τα νέα στοιχεία σ’ αυτήν την απόφαση. Είναι η πρώτη φορά που «ξένος» εισέρχεται στο Πάνθεον, η πρώτη φορά επίσης που τιμάται με την ύψιστη τιμή κομμουνιστής αντιστασιακός. Επί Ντε Γκωλ είχε εισέλθει στο Πάνθεον το 1964 ο ηγέτης της εσωτερικής Αντίστασης και εκπρόσωπος του Ντε Γκωλ Ζαν Μουλέν, ο οποίος βασανίστηκε από την Γκεστάπο και ξεψύχησε το 1943 στο τρένο της εκτόπισης για τη Γερμανία. Η γκωλική πλευρά της Αντίστασης είχε τιμηθεί εξήντα χρόνια πριν. Αλλά ποτέ η κομμουνιστική. Επίσης το γεγονός ότι όταν τουφεκίστηκε ο Μανουσιάν ήταν ακόμη «άπατρις», αν και κόντευε 20 χρόνια στη Γαλλία, είναι επίσης συμβολικό για το χρέος της χώρας απέναντί του.

Η τελευταία κατοικία του ζεύγους θα είναι αυτή «των μεγάλων ανδρών, που ευγνωμονεί η πατρίδα», όπως γράφει η ανάγλυφη προμετωπίδα στο Πάνθεον («Aux grands hommes. La patrie reconnaissante»). Η προμετωπίδα δεν περιλαμβάνει τις γυναίκες, που εδώ και τριάντα χρόνια μόνο έχουν κάνει την είσοδό τους στην κατοικία των Μεγάλων Ανδρών (με πρώτη το 1995 τη Μαρί Κιουρί, πέντε γυναίκες έχουν εισέλθει τιμητικά στο Πάνθεον και μία μόνο έχει συνοδεύσει τον σύζυγό της). Η Μελινέ όμως δεν είναι απλώς «σύζυγος», εφόσον υπήρξε συναγωνίστρια, άρα πρώτη φορά εισέρχεται ζεύγος που τιμάται.

Χρειάστηκαν ογδόντα χρόνια για να ευγνωμονήσει η πατρίδα αυτούς τους «απάτριδες» που έδωσαν τη ζωή τους γι’ αυτήν. Διότι βέβαια μέσα από την είσοδο των Μανουσιάν στο Πάνθεον, τιμώνται όλα τα πρόσωπα της ομάδας Μανουσιάν. Τα ονόματα των 23 μελών της ομάδας, καθώς και αυτό του συναγωνιστή τους Joseph Epstein, που δικάστηκε χώρια κι εκτελέστηκε άλλη μέρα, εκφωνήθηκαν στην τελετή και χαράχτηκαν σε μία αναμνηστική πλάκα που θα τοποθετηθεί στον χώρο. Τα πορτρέτα όλων τους ήταν γύρω από τα δύο φέρετρα στην τελετή και προβλήθηκαν στην πρόσοψη του κτιρίου. Πολλές φορές στην προεδρική ομιλία τονίστηκε ότι μαζί με τον αρχηγό της όλη η ομάδα έκανε την είσοδό της στο Πάνθεον. Μαζί μ’ αυτήν οι αξίες της Αντίστασης, η αγάπη για την ελευθερία, μέχρι τελικής θυσίας, και βέβαια η αγάπη για τη Γαλλία, που τους έχει δεχτεί ως πρόσφυγες και μετανάστες. Η σύζυγος του Μισάκ, η Μελινέ, που έζησε ως το 1989, και υπήρξε συναγωνίστριά του, εισήλθε τιμητικά, μαζί με τον σύζυγό της. Την παραμονή είχε γίνει τιμητική τελετή στον χώρο της εκτέλεσης, στο Mont Valérien, λίγο έξω από το Παρίσι, εμβληματικό μνημονικό τόπο της Αντίστασης.

Η εκτέλεση και η κόκκινη αφίσα

Από τις αρχές του ’43 και μέχρι τον Νοέμβριο του ’43 που συνελήφθησαν 24 άτομα, ο Μισάκ Μανουσιάν ήταν αρχηγός της μικρής αντιστασιακής ομάδας που έφερε το όνομά του (groupe Manouchian). Ολα τα μέλη της ομάδας Μανουσιάν, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν Εβραίοι, αντιστάθηκαν στον ναζισμό κι έχασαν τη ζωή τους στρατευόμενοι εθελοντικά στην υπεράσπιση μιας χώρας που δεν ήταν ο γενέθλιος τόπος τους. Ονειρεύονταν όμως την απελευθέρωσή της, ονειρεύονταν να ζήσουν σ’ αυτήν τη χώρα της «Διακήρυξης των δικαιωμάτων του ανθρώπου», της Ελευθερίας, της Ισότητας και της Αδελφοσύνης, και να γίνει μια μέρα πατρίδα τους.

Στη δεκαετία του ’20 η Γαλλία ήταν μια πολύ ανοιχτή χώρα στη μετανάστευση, μια ιδανική χώρα υποδοχής. Στάθηκε καταφύγιο για τους επιζήσαντες της αρμενικής γενοκτονίας, όπως ήταν ο Μισάκ κι η Μελινέ, και για τους κυνηγημένους από τα πογκρόμ Εβραίους της Ρωσίας, της Πολωνίας, της Ρουμανίας. Στη Yiddishland, τη γεωγραφική ζώνη που υπήρξε λίκνο των ασκενάζι Εβραίων, η παροιμία έλεγε «Heureux comme un Juif en France». «Ευτυχισμένος σαν Εβραίος στη Γαλλία». Μ’ αυτό το όραμα εξάλλου έφτασε κι ο πατέρας του Ρομπέρ Μπαντεντέρ στη Γαλλία από τη Ρωσία, όπου τελικά συνελήφθη από τους ναζί κι εξοντώθηκε στο στρατόπεδο Σόμπιμπορ το 1943. Γι’ αυτό η οργάνωση των FTP – ΜΟΙ είχε τόσα μέλη που πολέμησαν για τη Γαλλία, αλλά βέβαια πολέμησαν και εναντίον του ναζισμού, γιατί ήσαν αντιφασίστες. Μαζί τους κομμουνιστές Ισπανοί και Ιταλοί, διωγμένοι από την Ιταλία του Μουσολίνι, και κάποιοι Αρμένιοι. Η ομάδα είχε λοιπόν σαφώς διεθνή χαρακτήρα, με μόνο δύο Γάλλους.

Η δράση της έκανε καθημερινά αισθητή την παρουσία της με ένοπλες ενέργειες μέσα στο Παρίσι. Παράτολμες ενέργειες, επιθέσεις σε ναζί, ρίψεις αυτοσχέδιων βομβών, δολιοφθορές σε σιδηροδρομικές γραμμές που οδηγούσαν σε εκτροχιασμούς τρένων. Υπενθύμιζαν καθημερινά ότι καμία κανονικότητα δεν υπήρχε στην παρισινή ζωή. Η Αστυνομία του κράτους του Βισύ ήταν πολύν καιρό επί τα ίχνη τους μέχρι που κατόρθωσε να τους συλλάβει εξαιτίας ενός καταδότη.

Ογδόντα χρόνια πριν, στις 21 Φεβρουαρίου του 1944, μετά από συνοπτικές διαδικασίες ενός «δικαστηρίου», ο Μανουσιάν και άλλα 21 μέλη της αντιστασιακής ομάδας της οποίας ηγείτο τουφεκίστηκαν από τους ναζί στο Μον Βαλεριέν. Η μόνη γυναίκα από τους 24 συλληφθέντες τον Νοέμβριο του 1943, η Ρουμάνα Olga Bancic, οδηγήθηκε στη Γερμανία, όπου και αποκεφαλίστηκε στις 10 Μαΐου του 1944. Ο Joseph Epstein, που συνελήφθη μαζί με τον Μανουσιάν, σε παράνομο ραντεβού τους, από κατάδοση, δεν αποτελούσε μέλος της ομάδας, γιατί ήταν ανώτερο ηγετικό στέλεχος των FTP – MOI, της αντιστασιακής οργάνωσης που είχε ιδρύσει το Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας για τους μετανάστες. Η ομάδα ανήκε σ’ αυτήν την οργάνωση και όλοι αυτοί οι «ξένοι» στρατεύτηκαν εθελοντικά σ’ αυτήν για να πολεμήσουν για την απελευθέρωση μιας χώρας που δεν ήταν (ακόμη) πατρίδα τους. Πολέμησαν για το μέλλον τους. Ο Μανουσιάν είπε εντός του δικαστηρίου απευθυνόμενος στους δωσίλογους Γάλλους: «Εσείς κληρονομήσατε τη γαλλική ιθαγένεια… Εμείς την κερδίσαμε…».

Η ναζιστική προπαγάνδα, για να δικαιολογήσει την εκτέλεση, τύπωσε σε 15.000 αντίτυπα μια αφίσα σε κόκκινο φόντο, στιγματίζοντάς τους ως Εβραίους, κομμουνιστές, και ονομάζοντάς τους «Στρατιά του εγκλήματος». Οι τοίχοι του Παρισιού κοκκίνισαν. Στα 10 πρόσωπα που εικονίζονται στην κόκκινη αφίσα, οι επτά είναι Εβραίοι από την Πολωνία και την Ουγγαρία, δύο κομμουνιστές, ένας Ιταλός κι ένας Ισπανός, κι ο αρχηγός τους στο κεντρικό πορτρέτο. Οι Εβραίοι είναι επίσης κομμουνιστές, αλλά στην αφίσα επιλέγουν να τους κατονομάσουν μόνο ως πολωνούς ή ούγγρους Εβραίους. Για τον καθένα αναφέρονται τα εγκλήματά του: ο Fingerweig, λόγου χάρη, καταδικάζεται για 3 επιθέσεις και 5 εκτροχιασμούς. Ο Μανουσιάν έχει στο ενεργητικό του 56 επιθέσεις, 150 νεκρούς και 600 τραυματίες. Η αίγλη αυτής της ομάδας ξένων αντιστασιακών ήταν μεγάλη, το ίδιο κι ο απόηχος της εκτέλεσής τους. Η αφίσα είχε το αντίθετο αποτέλεσμα, τους έκανε γνωστούς και τους ηρωοποίησε. Τη νύχτα πολλοί έγραφαν πάνω: «Νεκροί για τη Γαλλία».

Ο ποιητής Λουί Αραγκόν έγραψε ένα ποίημα το 1955, με αρχικό τίτλο «Η ομάδα Μανουσιάν», το οποίο μελοποίησε ο Λεό Φερρέ το 1959. Από τα εμβληματικά τραγούδια, «L’ Affiche rouge», συνέβαλε δραστικά στη διατήρηση της ιστορίας αυτής στη συλλογική μνήμη και στη μυθοποίησή της. «Ηταν είκοσι και τρεις όταν άνθισαν τα τουφέκια… είκοσι και τρεις που έδωσαν την καρδιά τους πριν την ώρα τους… είκοσι και τρεις ξένοι, αλλά αδελφοί μας». Η ιστορικός Ανέτ Βιβιορκά διατύπωσε σε ένα μικρό βιβλίο, την «Ανατομία της κόκκινης αφίσας», τις ενστάσεις της σχετικά με την είσοδο μόνο του ζεύγους στο Πάνθεον κι όχι όλης της ομάδας. Επιχειρεί να τοποθετήσει την υπόθεση στα ιστορικά της συμφραζόμενα, υπενθυμίζοντας πως το ποίημα του Αραγκόν γράφτηκε μετά από αίτημα του Κομμουνιστικού Κόμματος Γαλλίας το 1955 και αποσιωπά την εβραϊκή καταγωγή της πλειονότητας των μελών, καθώς δεν περιλαμβάνει τη λέξη «Εβραίος», ενώ η αφίσα είχε και αντισημιτικό στόχο. Τέλος, υπενθυμίζει πως η ομάδα δρούσε στο πλαίσιο των FTP – MOI, δεν ήταν ανεξάρτητη και πως η ονομασία «ομάδα Μανουσιάν» καθιερώθηκε το 1954, όταν δόθηκε αυτό το όνομα σ’ ένα δρόμο του Παρισιού, ικανοποιώντας αίτημα του Κομμουνιστικού Κόμματος.

Ο Μισάκ και η τελευταία επιστολή

Ο Μισάκ και η Μελινέ ήσαν ορφανοί, είχαν γλιτώσει παιδιά από τη γενοκτονία των Αρμενίων, όπου χάθηκαν οι γονείς τους. Τον Μισάκ περιέθαλψε μια οικογένεια Κούρδων, η οποία τον έστειλε σε γαλλόφωνο ορφανοτροφείο στον Λίβανο. Εκεί έμαθε καλά γαλλικά, εκεί ανακάλυψε και αγάπησε τη γαλλική λογοτεχνία και τη Γαλλία. Το 1926 ήρθε στη Γαλλία για να βρει τον μεγάλο του αδελφό. Δούλεψε πρώτα ως εργάτης σε επαρχιακή πόλη, και γνώρισε τον πολύ σκληρό βίο των εργατών της δεκαετίας του ’20. Το Παρίσι όμως ήταν πάντα το όνειρό του. Εκεί χτυπούσε η καρδιά της γαλλικής κουλτούρας, κι ο Μισάκ ήταν «φανατικός για γράμματα», είχε ήδη γαλουχηθεί με τον Βίκτωρα Ουγκό και τον Ρουσώ. Καταφέρνει να έρθει στο Παρίσι και να βρει δουλειά στην αυτοκινητοβιομηχανία Σιτροέν. Το 1935 γνωρίζει τη Μελινέ, που κι αυτή έφτασε ορφανή στη Γαλλία, σε μια αρμενική οργάνωση και την παντρεύεται. Συγχρόνως σπουδάζει φιλολογία στη Σορβόννη. Αρχίζει να γράφει ποίηση, ιδρύει ένα περιοδικό ποίησης. Είναι χαρισματικός, αποκτά βαθιά καλλιέργεια, κατακτά τη γαλλική γλώσσα. Η ενσωμάτωσή του ψυχικά και διανοητικά είναι πλήρης για τον ίδιο, όμως η Γαλλία δεν του το αναγνωρίζει: ζήτησε δύο φορές την πολιτογράφησή του το 1933 και το 1940, αλλά του την αρνήθηκαν. Ετσι τουφεκίστηκε ως «ξένος», αν και ανήκε στην οικογένεια όσων χάθηκαν για τη Γαλλία, των «Morts pour la France».

Δύο ώρες πριν την εκτέλεσή του, από το κελί του στη φυλακή της Φρεν, έγραψε στην αγαπημένη του γυναίκα ένα αποχαιρετιστήριο γράμμα στα γαλλικά, που είναι σπαραχτικό και συγχρόνως αξιοθαύμαστο υπόδειγμα ήθους. Με την ανάγνωση αυτής της επιστολής από τον ηθοποιό Πατρίκ Μπρουέλ ξεκίνησε εξάλλου και η τελετή. Της έγραφε να ξαναπαντρευτεί και να κάνει ένα παιδί, και μάλιστα με κάποιον που θα την έκανε ευτυχισμένη. Η Μελινέ δεν το έπραξε, έζησε με την ανάμνησή του την υπόλοιπη ζωή της ως το 1989 που πέθανε. Και διατήρησε ζωντανή τη μνήμη του συζύγου της και της ομάδας. Η τελετή στο Πάνθεον ξεκίνησε με την ανάγνωση αυτής της επιστολής, την οποία υπογράφει με το εκγαλλισμένο του όνομα, Μισέλ.

«[…] Ξέρω ότι δεν θα σε ξαναδώ ποτέ πια. Τι να σου γράψω; Είχα στρατευθεί εθελοντικά στον στρατό των απελευθερωτών και πεθαίνω ελάχιστα πριν τη Νίκη και την επίτευξη του σκοπού. […] Ας είναι ευτυχείς όσοι επιβιώσουν. Τη στιγμή του θανάτου μου διακηρύσσω πως δεν τρέφω κανένα μίσος για τον γερμανικό λαό ούτε για κανέναν άλλον, ο καθένας θα λάβει την ποινή ή την ανταμοιβή που του αξίζει». Κι οραματίζεται το μέλλον: «Ο γερμανικός λαός και όλοι οι άλλοι λαοί θα ζήσουν με ειρήνη και αδελφοσύνη μετά τον πόλεμο που δεν θα κρατήσει για πολύ ακόμη. Κάθε ευτυχία σε όλους. […]» Υπογράφει με το γαλλικό του μικρό όνομα: «Ο φίλος σου, ο συναγωνιστής σου, ο άντρας σου. Μανουσιάν Μισέλ».

Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ είναι ιστορικός της Αντίστασης και του Ολοκαυτώματος. Βιβλία της: «Η ενηλικίωση μιας γενιάς. Νέοι και νέες στην Κατοχή και στην Αντίσταση», Εστία 2009 / «Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης. Κείμενα για τη γενοκτονία των Εβραίων», Εστία 2013.