Ο καθόλου τυχαίος θάνατος ενός αντικαθεστωτικού

Για χρόνια, ο Αλεξέι Ναβάλνι παρέμεινε ξεκάθαρος σε ένα βασικό μήνυμα: ήταν ένας ρώσος πολιτικός της αντιπολίτευσης και ήταν αποφασισμένος να παραμείνει στη Ρωσία. Πίστευε πως η εξορία θα οδηγούσε σε πολιτική ασημαντότητα και πως το να καλεί τους Ρώσους να αντιταχθούν στον Βλαντίμιρ Πούτιν από την ασφάλεια της Δύσης θα του κρεμούσε την ταμπέλα του υποκριτή.

Ο Ναβάλνι επέμεινε σε αυτή την πεποίθηση ενώ το πολιτικό κλίμα στη Ρωσία χειροτέρευε και τα περιθώρια για διαφωνία στένευαν όλο και περισσότερο, ακόμη και μετά τη δηλητηρίασή του με Νόβιτσοκ το 2020.

Οι ρωσικές Αρχές προσπαθούσαν να του κλείσουν το στόμα για περισσότερο από μια δεκαετία. Αρχικά, ορισμένοι στο Κρεμλίνο πίστευαν ότι θα μπορούσε να του επιτραπεί να παραμείνει στην πολιτική σκηνή ως βαλβίδα εκτόνωσης για τους δυσαρεστημένους ρώσους αστούς. Μια επικίνδυνα καλή επίδοση στις δημαρχιακές εκλογές της Μόσχας, το 2013, έβαλε τέλος σε αυτό.

Το 2014, ο Ναβάλνι τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό και στον αδελφό του, τον Ολεγκ, επιβλήθηκε ποινή φυλάκισης 3,5 ετών, η οποία θεωρήθηκε ευρέως ως ένας τρόπος να του ασκηθεί πίεση.

Στα τέλη εκείνης της χρονιάς, περιφερόμενος στο μικρό διαμέρισμά του στη Μόσχα με ένα ηλεκτρονικό βραχιόλι στον αστράγαλο, ο Ναβάλνι χλεύασε την ιδέα ότι ίσως ήταν καλύτερα να φύγει: «Αν θέλω οι άνθρωποι να με εμπιστεύονται, τότε πρέπει να μοιραστώ τους κινδύνους μαζί τους. Πώς μπορώ να τους καλώ να συμμετάσχουν σε διαμαρτυρίες και ούτω καθεξής, αν εκείνοι διακινδυνεύουν πράγματα και εγώ όχι;».

Κι έτσι, έμεινε.

Υπάρχουν πολλοί γενναίοι και ευφυείς άνθρωποι στη ρωσική αντιπολίτευση, αλλά κανένας με το φυσικό πολιτικό ταλέντο του Ναβάλνι. Αφού ξεκίνησε ως σκληροπυρηνικός εθνικιστής, κάνοντας δηλώσεις για τις μειονότητες που θα έκαναν πολλούς φιλελεύθερους να τον αντιμετωπίζουν με επιφυλακτικότητα τα επόμενα χρόνια, ο Ναβάλνι έγινε αργότερα γνωστός για το έργο του κατά της διαφθοράς και τις πύρινες ομιλίες του στις συγκεντρώσεις της αντιπολίτευσης.

Ο Ναβάλνι ήταν επικίνδυνος για το Κρεμλίνο επειδή δεν μιλούσε μόνο για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία. Ο κύριος κίνδυνος για το καθεστώς έγκειτο στον τρόπο με τον οποίο έδειχνε, με επιδέξια και καλά τεκμηριωμένα βίντεο, πώς η σήψη της διαφθοράς ξεκινούσε από την κορυφή.

Στη διάρκεια της προσπάθειάς του να κατεβεί υποψήφιος απέναντι στον Πούτιν στις προεδρικές εκλογές του 2018, ο Ναβάλνι έκανε πολιτική από τη βάση με πιο αυθεντικό τρόπο από οποιονδήποτε άλλον τις τελευταίες δύο δεκαετίες στη Ρωσία.

Δημιούργησε επιτελεία σε όλη τη χώρα και ταξίδεψε πολύ μακριά για να διαδώσει το μήνυμά του, κερδίζοντας συχνά αποδοχή σε απροσδόκητα μέρη από έναν πληθυσμό που στερούνταν χρόνια πολιτικές εναλλακτικές λύσεις.

Παρότι οι Αρχές φρόντισαν να μην μπει τελικά στα ψηφοδέλτια, πολλοί δεν καταλάβαιναν πώς του είχε επιτραπεί ακόμη και να κάνει προεκλογική εκστρατεία. Υπήρχαν πάντα εκείνοι που αναρωτιόντουσαν αν ήταν «έργο κάποιου», αν του επιτρεπόταν να συνεχίζει το έργο του ως βαλβίδα εκτόνωσης για τους ανθρώπους ή αν τον χρησιμοποιούσε κάποια από τις φατρίες του Κρεμλίνου εναντίον άλλων.

Ηταν μια ερώτηση που ο Ναβάλνι δεχόταν συχνά και, όπως ήταν αναμενόμενο, έτεινε να τον ενοχλεί. «Γαμ*** ηλίθιοι», είπε στην «Guardian» το 2017, όταν ρωτήθηκε για εκείνους που υποπτεύονταν την ελευθερία του. «”Γιατί δεν σε έχουν σκοτώσει, γιατί δεν σε έχουν κλείσει μέσα;”. Ο κόσμος πάντα με ρωτάει αυτό. Κοιτάξτε, δεν έχω καμία απάντηση».

Οι ερωτήσεις αυτές υποχώρησαν μετά τη δηλητηρίασή του. Σε ένα ντοκιμαντέρ του 2022 που γυρίστηκε στη Γερμανία όσο ανάρρωνε από την επίθεση με Νόβιτσοκ, του ζητήθηκε να ηχογραφήσει ένα μήνυμα σε περίπτωση που τον σκότωναν μετά την επιστροφή του στη Ρωσία.

«Το μόνο που χρειάζεται για να θριαμβεύσει το κακό είναι η αδράνεια των καλών ανθρώπων. Γι’ αυτό δεν πρέπει να παραμείνετε αδρανείς», είπε, κοιτάζοντας ευθεία στην κάμερα. Κατόπιν, μην μπορώντας να συνεχίσει να παίρνει στα σοβαρά την ερώτηση, χαμογέλασε, γύρισε το κεφάλι και άρχισε να γελάει.

Μετά τη δηλητηρίασή του, ο Ναβάλνι επέστρεψε στη Ρωσία διατηρώντας την ίδια αψηφισιά και φυλακίστηκε γρήγορα. Απομονωμένος στη φυλακή, η απουσία του από τον δημόσιο χώρο έγινε έντονα αισθητή, ιδίως μετά την ολομέτωπη εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022.

Παρότι τα μηνύματά του από τη φυλακή τα τελευταία τρία χρόνια εμπεριείχαν πάντα το χαρακτηριστικό του ειρωνικό χιούμορ, υπήρχε η αίσθηση μιας χαμένης ευκαιρίας καθώς η Ρωσία έγινε, εν καιρώ πολέμου, ένα πιο σκοτεινό και επικίνδυνο μέρος.

Ο οικονομολόγος Σεργκέι Γκουρίεφ, μακροχρόνιος σύμμαχος του Ναβάλνι, είχε δηλώσει τον Σεπτέμβριο πως γνώριζε από «άμεση και έμμεση» αλληλογραφία μαζί του ότι η επιμονή του να παραμείνει στη Ρωσία δεν ίσχυε πλέον. Ο Γκουρίεφ κάλεσε τους δυτικούς ηγέτες να πιέσουν τον Πούτιν να συμπεριλάβει τον Ναβάλνι σε οποιαδήποτε ανταλλαγή κρατουμένων.

«Η κατάσταση έχει αλλάξει. Δεν μπορεί να εργαστεί στη Ρωσία, δεν μπορεί να προσλάβει κανέναν. Αν ήταν να ανταλλαγεί ή αν κατάφερνε με κάποιο τρόπο να φύγει, θα έμενε μακριά», δήλωσε.

Ο Ναβάλνι ήταν πλέον έτοιμος να ζήσει τη ζωή του εξόριστου που φοβόταν τόσο καιρό. Αλλά δεν ήταν γραφτό να συμβεί. Αντ’ αυτού, έγινε ο τελευταίος σε μια μακρά σειρά ανθρώπων που πέθαναν στα χέρια του καθεστώτος Πούτιν.