Το «σκάνδαλο» και η υποκρισία

Τα μαλλιά δεν ήταν ποτέ μόνο μαλλιά. Από την ιστορία ως την κοινωνιολογία, τις μελέτες του φύλου, την αρχαιολογία και την ανθρωπολογία, οι τρόποι που κόβουν και χτενίζουν τα μαλλιά τους οι άνθρωποι αποτελούσαν πάντοτε αντικείμενο καταγραφής, μελέτης κι ανάλυσης.

Τόσο για τους άντρες όσο και για τις γυναίκες, ο τρόπος ζωής, ο πλούτος, η κοινωνική και οικονομική τάξη, το επάγγελμα, ακόμη και η πολιτική ή πολιτισμική στράτευση αποτυπώνονταν συχνά στα μαλλιά μας.

Σκεφτείτε τις περίτεχνες πλεξούδες στα αρχαία αγάλματα, τους βοστρύχους και τα στολίδια, τις περούκες των δυτικών ευγενών. Θυμηθείτε τα ξυρισμένα κεφάλια που επιβάλλονταν σε τιμωρημένους ανά τους αιώνες στο πλαίσιο της στέρησης της ανθρώπινης ταυτότητάς τους. Ή και το ξύρισμα των μαλλιών ως υγειονομικό μετρό σε φτωχούς και κατατρεγμένους, τις εικόνες πολέμου με τα καραφλά παιδικά κεφαλάκια, σύμβολο των κακουχιών που υφίστανται οι λαοί. Τις φτωχές γυναίκες που πούλαγαν τα μαλλιά τους για να ζήσουν σαν τη Φαντίν στους «Αθλιους». Ή τις γυναίκες που έβγαιναν στα αντάρτικα κι απαρνιόντουσαν τα μακριά χτενίσματα για πρακτικά κουρέματα σαν αυτά που πάντα είχαν κι οι άντρες στρατιώτες.

Φέρτε στον νου και πιο σύγχρονα παραδείγματα. Τους ροκαμπιλάδες και τους πανκ, τους χίπηδες και τους σκίνχεντ.

Κι ελάτε μετά στο θλιβερό μας σήμερα, στις γυναίκες του Ιράν που ξεχύθηκαν στους δρόμους κόβοντας τα πλούσια μακριά μαλλιά που τις επιβάλλουν να κρύβουν κάτω από τα χιτζάμπ.

Γιατί, ναι, οι γυναίκες ειδικά το ξέρουμε καλά πως οι τρίχες και τα μαλλιά έχουν κεντρικό ρόλο στις κοινωνικές κατασκευές που ορίζουν το ποιες είμαστε. Κι αν αμφιβάλλετε, οποιαδήποτε γυναίκα που έχει εμφανιστεί ξαφνικά με εξαιρετικά κοντά μαλλιά στον δρόμο μπορεί να σας βεβαιώσει πως οι συνειρμοί για την επιλογή της δεν είναι ποτέ αθώοι. Είναι άρρωστη; Μήπως έχει καρκίνο; Μάλλον θα είναι ομοφυλόφιλη. Μα γιατί το έκανε αυτό στον εαυτό της; «Ασε τα μαλλάκια σου να μακρύνουν». «Σου πάνε αλλά σε προτιμώ με πιο μακριά». Διότι, ναι, άπαξ και πέσει ψαλίδι (ή – Θεός φυλάξοι – κουρευτική μηχανή της ψιλής) ο περισσότερος κόσμος, άντρες και γυναίκες, αισθάνεται πως πρέπει να μοιραστεί τη γνώμη του. Νόμος.

Ετσι την πάτησε κι η Ιβ Ζιλ, αυτή η συγκλονιστικά όμορφη Μις Γαλλία. Δεν τους ρώτησε πριν κουρευτεί και σίγουρα δεν τους ρώτησε πριν κατέβει κουρεμένη στα καλλιστεία και, όταν τελικά ρωτήθηκαν, δεν επικράτησε η άποψή τους. Αδιανόητα πράγματα.

Η 20χρονη Ιβ κατάγεται από μια κωμόπολη έξω από τη Δουνκέρκη. Αφησε την ιατρική για να σπουδάσει μαθηματικά και θέλει να ασχοληθεί με τη στατιστική. Στέφθηκε Μις Γαλλία το περασμένο Σάββατο στην Ντιζόν, σε έναν διαγωνισμό με 7,5 εκατομμύρια τηλεθεατές και δυνατότητα ψηφοφορίας του κοινού. Στη λαϊκή ψήφο ήρθε τρίτη. Συνέβη όμως το σκανδαλώδες. Την ανέδειξε η κριτική επιτροπή, που για πρώτη φορά αποτελούνταν αποκλειστικά από γυναίκες κι έδωσε για πρώτη φορά το στέμμα σε μια κοπέλα με κοντά μαλλιά. Μη φανταστείτε κανένα κούρεμα πεζοναύτη. Αντιθέτως. Ενα απολύτως θηλυκό κούρεμα σε πλούσια μαύρα μαλλιά. Τον τίτλο της Μις Γαλλία έχουν πάρει ως σήμερα γυναίκες διαφορετικών εθνικοτήτων, ενώ φέτος για πρώτη φορά στα προκριματικά διαγωνίστηκε και μια τρανς γυναίκα.

Κι όμως, το 2023, τα μαλλιά της Ζιλ και η νίκη που της δόθηκε από γυναίκες ξεσήκωσε χαμό, τόσο που σχεδόν την προπηλάκισαν στον δρόμο σε μια από τις πρώτες δημόσιες εμφανίσεις μετά τη νίκη της. Γιατί ήταν – λένε – νίκη της «woke» κουλτούρας. Την έχετε ακούσει τη λέξη κι εδώ, σε εμάς, την έχουν ανακαλύψει και οι δικοί μας αντιδραστικοί της συντήρησης. Το «wokeness», η κουλτούρα της «αφύπνισης» και του «δικαιωματισμού» που έρχεται δήθεν να γκρεμίσει τα ιερά και τα όσια των ηθών και των προτύπων μας.

Αυτή η 20χρονη με το πρόσωπο σαν ζωγραφιά, που διαγωνίστηκε σε έναν μάλλον ξεπερασμένο διαγωνισμό φυσικής και συμβατικής ομορφιάς, φορώντας μαγιό και τουαλέτα, απειλεί με τα κοντά μαλλιά της τα ήθη της Γαλλίας που έδωσε πολιτισμική υπόσταση στην εικόνα της gamine, του γαλλικού αρχέτυπου του αγοροκόριτσου που απεικονίζεται από έναν διάσημο πίνακα του Ντελακρουά ως την Αμελί. Της χώρας που έκανε παγκόσμια πρότυπα την Κολέτ, την Κοκό Σανέλ, την Αρλετί και την ανδρόγυνη Σαρλότ Γκενσμπούργκ, που υιοθέτησε ως δικές της την Τζιν Σίμπεργκ και τη Ζοζεφίν Μπέικερ. Γελάει ο κόσμος με τους σκανδαλισμένους.

Τη Ζιλ έσπευσαν να υποστηρίξουν γνωστές γαλλίδες φεμινίστριες και πολιτικοί. «Μα είναι το θέμα πολιτικό;» αναρωτήθηκαν κάποιοι. Μα είναι, ναι. Εξόχως πολιτικό! Διότι η αναγωγή του στην ύπαρξη ενός εν εξελίξει πολιτισμικού πολέμου, η μετατροπή του σε μια πολιτισμική μάχη, το εντάσσει σε ένα από τα κεντρικά ιδεολογικά ζητήματα του δυτικού κόσμου, η συντηρητικοποίηση του οποίου πλέον αποτυπώνεται και στις πολιτικές τάσεις στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ.

Και η ίδια η Ζιλ, εξάλλου, λιγότερο ή περισσότερο συνειδητά, τσίγκλησε αυτά τα ένστικτα, όταν δήλωσε πως βίωσε το κούρεμα των μακριών μαλλιών της ως κάτι το απελευθερωτικό, απαντώντας στους επικριτές της πως «κανείς δεν πρέπει να σου επιβάλλει το ποιος είσαι». Κι αυτή η νοοτροπία θα ενοχλεί πάντα κι ας λένε δήθεν τάχα μου πως το πρόβλημα είναι οι τρίχες.