«Στο όνομα του καλού γίνονται τα εγκλήματα»

Στο βάθος της σκηνής μια κοπέλα τριγυρίζει μπροστά από δύο μεγάλες θήκες σε σχήμα εικονοστασίου γεμάτες με οικιακά σκεύη και κάνει δουλειές με αργόσυρτες κινήσεις. Σε πρώτο πλάνο, εμφανίζεται ο Φιόντορ Ντοστογέφσκι πίσω από ένα τζάμι και διαμαρτύρεται γιατί έγινε μάρτυρας μιας ανάκρισης. Ο σκηνοθέτης δεν είναι ικανοποιημένος με την είσοδό του γιατί στραβοπάτησε και του ζητάει να την κάνει ξανά. Τη δεύτερη φορά, απέναντί του ορθώνεται ο αστυνομικός που πολύ σίγουρος για τον εαυτό του δεν δέχεται την αντίδρασή του. Κάθεται σ’ έναν πάγκο και παίρνει ένα βραστό αβγό. Το σπάει ενώ μιλάει για το έγκλημα που διερευνά και πώς ο δολοφόνος έσφαζε γυναίκες και το καθαρίζει ρίχνοντας τα τσόφλια σ’ ένα σιφόνι. Σε κάποια στιγμή δυσκολεύεται όμως, διακόπτει τον μονόλογό του για να παραπονεθεί ότι το αβγό δεν καθαρίζεται εύκολα γιατί είναι ακόμα ζεστό και όσο εκείνοι που είναι κάτω από τη σκηνή ξεσπούν σε γέλια, εκείνος ξαναμπαίνει στον ρόλο και συνεχίζει τα λόγια του, βγάζοντας παράλληλα αλατοπίπερο από τις τσέπες του για να φάει το αβγό. Οταν ο συγγραφέας τον πλησιάζει κι ο διάλογός τους αρχίζει να ηλεκτρίζει την ατμόσφαιρα, ο σκηνοθέτης τούς διακόπτει. Διορθώνει τις φράσεις τους και στήνει αυτό το πινγκ – πονγκ ερωταπαντήσεων με πιο έντονο τρόπο, υπενθυμίζοντάς τους ότι πρέπει να κάνουν ένα «κέντημα» στη σκηνή.

Αυτές οι λεπτές αποχρώσεις των ηρώων, άλλωστε, δίνουν στο «Εγκλημα και τιμωρία» την ιδιαίτερη ατμόσφαιρά του. Το ομότιτλο έργο του Ντοστογέφσκι, ένα από τα σπουδαιότερα του Δυτικού Κανόνα, αποτελεί τη φετινή κεντρική παραγωγή του θεάτρου Πορεία, σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Τάρλοου. «Στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα υπάρχουν πολλά από τα θέματα τα οποία με απασχολούν προσωπικά. Εγώ το θέμα της πίστης το θεωρώ κεφαλαιώδες στη ζωή, γιατί χωρίς αυτό ο σύγχρονος άνθρωπος δεν έχει πυξίδα. Και δεν εννοώ της πίστης αποκλειστικά και μόνο στον Θεό, αλλά γενικότερα. Ο σύγχρονος καλλιτέχνης είναι ελαφρώς απελπιστικά ανερμάτιστος, ακριβώς γιατί δεν έχει κάτι το οποίο τον κινητοποιεί και έτσι περιφέρεται κάνοντας εργασίες. Τα νέα παιδιά ξεκινούν με μια ζέση, μ’ ένα πάθος γι’ αυτό που κάνουν, αλλά πολύ γρήγορα αυτό το πάθος εξανεμίζεται. Τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει μια τεράστια απελπισία και των καλλιτεχνών σε σχέση με αυτό που κάνουν, ενώ οι παλαιότεροι άνθρωποι είχαν την απόλυτη πεποίθηση ότι αυτό είναι μέρος μιας διαδικασίας όπως και ο θαυμασμός για τους προηγούμενους. Μιας τσαγκαρικής που είναι ταγμένοι να ακολουθήσουν ως μέρος ενός συστήματος, ενός κόσμου τροχός του οποίου είναι και οι ίδιοι. Και παρότι υπήρχε εμβάθυνση, δεν υπήρχε αυτή η ακραία φιλοδοξία να πετύχουμε το κάτι άλλο. Ενώ τώρα όλοι προσπαθούμε να πετύχουμε το κατιτίς άλλο. Αυτός είναι ο ακραίος εγωισμός της εποχής, ο ακραίος ναρκισσισμός. Ο Ντοστογέφσκι λέει μήπως το σπουδαίο δεν κρύβεται σε αυτού του είδους τη ναρκισσιστική κατάσταση αλλά στο να αισθανθούμε πιο ταπεινοί», τονίζει ο Δημήτρης Τάρλοου στα «Πρόσωπα», σε μια ανάπαυλα των προβών, όπου βρεθήκαμε στο θέατρο.

Ο καλλιτεχνικός διευθυντής του θεάτρου Πορεία, έχοντας και ο ίδιος το δικό του πέρασμα μέσα από τη θρησκεία και την Εκκλησία λόγω της οικογένειάς του, με το «Εγκλημα και τιμωρία» εμβαθύνει φέτος την έρευνά του πάνω στα δίπολα «αγαθά κίνητρα – ηθική βλάβη» και «άνθρωπος – νόμος». «Η δική μου προσωπική αντίληψη είναι ότι η κοινωνική δικαιοσύνη δεν μπορεί να έρθει διότι είναι ανέφικτη, είναι προσδοκώμενη από τα διάφορα πολιτικά συστήματα και είναι ζητούμενο, αλλά στην πραγματικότητα δεν υπάρχει δικαιοσύνη του κόσμου τούτου. Υπάρχει δικαιοσύνη του άλλου κόσμου. Αυτό ακριβώς είναι ένα άλλο θέμα του έργου. Για ποια δικαιοσύνη μιλάμε; Τη δικαιοσύνη του Θεού ή τη δικαιοσύνη του ανθρώπου. Και αν μιλάμε για τη δικαιοσύνη του Θεού, ποια είναι αυτή; Είναι η δικαιοσύνη της κοινωνικής διαμαρτυρίας ή της αποδοχής; Ο Ντοστογέφσκι λέει της αποδοχής», αναφέρει ο σκηνοθέτης. «Είναι πολύ δύσκολα ζητήματα και στη σημερινή εποχή τα περισσότερα από αυτά θα αντιμετωπίζονταν διά λιθοβολισμού κυριολεκτικά. Μπορεί να γίνεις στόχος λιθοβολισμού εάν ασχοληθείς με τέτοιου είδους ζητήματα. Κι αυτό είναι κάτι αρκετά τρομακτικό σε σχέση με την εποχή μας. Οσο τρομακτικός είναι ο ρατσισμός, ο αντισημιτισμός, ο φανατισμός ο θρησκευτικός. Ολα αυτά είναι ζητήματα που αποκτούν ξαφνικά μια άλλου είδους σημασία όταν ζεις σε τόσο ακραίους και φανατισμένους καιρούς», συνεχίζει.

Ο Ρασκόλνικοφ

Στην παράσταση, κεντρικός ήρωας είναι ο Ρασκόλνικοφ, ένας φοιτητής ο οποίος πιστεύει ότι η διανοητική και ψυχική ανωτερότητα νομιμοποιεί το άτομο να διαπράττει εγκλήματα για το καλό της ανθρωπότητας. Ετσι, προβαίνει στον φόνο μιας γριάς τοκογλύφου, σε μια πράξη «αλτρουισμού», για να απαλλάξει την κοινωνία από ένα άπληστο και κακόβουλο άτομο. «Στο όνομα του καλού γίνονται τα εγκλήματα. Είναι από πίστη ότι είναι για το καλό σου. Θυμάμαι, όταν είχα δει την “Πτώση”, την ταινία για τον Χίτλερ με τον Μπρούνο Γκαντς, είχα κάτσει μετά το σινεμά έξω μισή ώρα μόνος μου και σκεφτόμουν ότι μισή μοίρα πιο ‘κεί πας κι έχεις γίνει Χίτλερ χωρίς να το ‘χεις καταλάβει. Ενιωσα πολύ άβολα με αυτήν την ταινία. Ακούγονται πάρα πολλές φορές μέσα στην παράσταση οι λέξεις προορισμός, αποστολή. Και λες τώρα τι είναι αυτό; Μπορεί να είναι από κάτι θεϊκό μέχρι κάτι εγκληματικό εντελώς. Και οι δύο έχουμε προορισμό. Και ο φασίστας προορισμό και αποστολή έχει. Αρχίζουν αυτές οι λέξεις να αποκτούν λερωμένο νόημα ενώ είναι θείες. Πάρα πολλές φορές μού ‘ρχεται να ρωτήσω στον δρόμο έναν, ποια είναι η αποστολή σου, ο προορισμός σου ποιος είναι. Δεν ξέρω τι μπορεί να απαντήσει. Είμαστε χαμένοι άνθρωποι από προορισμό και το έχουμε ανάγκη. Λείπουν οι πατέρες, λείπουν οι οδηγοί, λείπουν γιατί έχουν γκρεμιστεί όλα στον 20ό αιώνα. Εχουν σαπίσει, έχουν παραχαραχθεί, έχουν αλλοιωθεί ανεπανόρθωτα και δεν μπορεί κανείς να ξαναπιστέψει σε κάτι τέτοιο. Αλλά, από την άλλη μεριά, χωρίς πίστη πού πας; Πολλές φορές το λέω αυτό, μέσα κι εγώ, να πετάξω τον Θεό. Με τι όμως να τον αντικαταστήσουμε; Γιατί χωρίς τίποτα πού πας δηλαδή; Κι αυτό είναι τεράστιο ζήτημα στις μέρες μας», υπογραμμίζει από την πλευρά του ο Δημήτρης Ημελλος.

Ο ίδιος υποδύεται τον ρόλο του αστυνομικού διευθυντή Πορφύρη, ο οποίος στέκεται απέναντι από τον Ρασκόλνικοφ και προσπαθεί να ξεσκεπάσει τα εγκλήματά του, με όπλο του την απόλυτη πίστη στους νόμους των ανθρώπων. «Το θέμα της δικαιοσύνης στην πραγματικότητα υπερβαίνει τον ανθρώπινο παράγοντα, με την έννοια ότι υπερβαίνει και τη δικαιοδοσία του ανθρώπου. Διότι ο άνθρωπος ασκώντας τη δικαιοσύνη και απονέμοντας δίκαιο, αρχίζει και μοιάζει και παίρνει τη θέση του Θεού. Ο άνθρωπος είναι ανίκανος για τη δικαιοσύνη, γιατί έχει τη μικρή εικόνα του πλαισίου που του δίνει η εφήμερη ζωή του και το πρόσκαιρο πέρασμά του από τον πλανήτη. Δεν μπορεί να δει αυτήν την πράξη με τις συνέπειές της έπειτα από 1.000 χρόνια, 2.000 χρόνια. Δεν μπορεί να δει ούτε την προοπτική ούτε το παρελθόν ούτε να έχει όλα τα στοιχεία. Είναι λοιπόν μια μερική δικαιοσύνη, την οποία την παίρνει ως ολόκληρη και όπως η ατομική δικαιοσύνη, η προσωπική, που αυτό υπηρετεί ο Ρασκόλνικοφ. Δηλαδή εγώ κρίνω, δεν πιστεύω ούτε στη δικαιοσύνη του Θεού ούτε του κράτους, το κράτος είναι άδικο, ο Θεός δεν υπάρχει, είμαι εγώ στη θέση του, ο υπεράνθρωπος του Νίτσε, εγώ θα απονείμω το δίκαιο», παρατηρεί ο πρωταγωνιστής και συμπληρώνει:

«Μέσα στη συνάντηση των τριών δικαίων στη συνθήκη αυτού του έργου, ο καθένας έχει το έγκλημα και την τιμωρία του. Ολοι διαπράττουμε το έγκλημά μας μέσα σε αυτό, το οποίο στον Πορφύρη προέρχεται από τη σιγουριά του και την πεποίθησή του ότι η δικαιοσύνη του κράτους είναι ανώτερη δικαιοσύνη και φυσικά μάχεται και συγκρούεται με την ατομική δικαιοσύνη του Ρασκόλνικοφ γιατί αυτός είναι ο βασικός του αντίπαλος. Ξεχνάει βέβαια τη δικαιοσύνη του Θεού, που κατά κάποιο τρόπο μάς απομακρύνει από την κρίση και από την ποινή που θα φέρουμε, διότι μόνο αυτός μπορεί να κρίνει. Και το ότι ο άνθρωπος είναι γεννημένος για το καλό και όχι για το κακό, απλώς το ξεχνάει και πρέπει να του δώσουμε χώρο και να μην τον τιμωρούμε εμείς, αλλά να αφήσουμε αυτόν στη δικαιοσύνη του Θεού. Αυτό είναι το κομμάτι που φέρει η Σόνια, το οποίο είναι ένας καταλύτης που περνάει από τις ζωές όλων και τους κάνει να συναντηθούν με το έγκλημά τους και να επιζητήσουν την τιμωρία τους».

Στη διασκευή του έργου που υπογράφει ο Θανάσης Τριαρίδης περνάει σαν σκιά η οδυνηρή εμπειρία για την ανθρωπότητα του Ολοκαυτώματος και ο Ντοστογέφσκι αναλαμβάνει έναν ρόλο – έκπληξη που ιντριγκάρεται από κάθε έγκλημα και την τιμωρία του. «Κάθε έγκλημα έχει και την τιμωρία του, η οποία όμως δεν πρέπει να βιώνεται ως κάτι αρνητικό. Αυτό είναι το ακραίο που λέει ο Ντοστογέφσκι. Λέει ότι το έγκλημα του σχισματικού, γιατί αυτό σημαίνει Ρασκόλνικοφ, είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για τη θέωση. Γιατί μόνο εάν περάσεις στο ακραίο έγκλημα, στην ακραία αμαρτία, μόνο τότε μπορείς να βιώσεις και την ακραία εξιλέωση. Αρα αυτή είναι η απάντηση. Προϋπόθεση είναι η αμαρτία, γιατί όλοι είμαστε αμαρτωλοί. Αλλά αν το κατανοήσουμε και δεχθούμε την τιμωρία μας, τότε αξίζουμε τη μεγαλύτερη θέωση και την ανάσταση. Ανάσταση αυτό σημαίνει. Δεν σημαίνει να βγουν εκατοντάδες εκατομμύρια νεκροί από τους τάφους και να περπατάνε στη σειρά. Γιατί αυτό είναι ταινία ζόμπι. Το θέμα είναι η εν ζωή ανάσταση. Η προσδοκία της ανάστασης μετά θάνατον προέρχεται από την πεποίθηση ότι μπορούμε να σταθούμε εδώ», σημειώνει ο Δ. Τάρλοου.

Η ώρα της ανάκρισης

Πίσω στην πρόβα, θέση στη σκηνή έχει πάρει η πόρνη, η Σόνια, που ετοιμάζεται για ανάκριση. Ο επιθεωρητής ρυθμίζει την κάμερα που έχει στήσει απέναντί του, τα φώτα αλλάζουν διαρκώς μέχρι να καταλήξουν στον καλύτερο σχηματισμό και ο σκηνοθέτης δίνει τις τελευταίες οδηγίες πριν ξεκινήσει και πάλι η δράση. «Μετά την αναγέννηση, τον ορθολογισμό και την εξουσία του ανθρώπου, εάν βγάλεις τη Βιομηχανική Επανάσταση, ο Ντοστογέφσκι δεν υπάρχει. Αν βγάλεις τον άνθρωπο τον καινούργιο με τις σιδηροδρομικές γραμμές, δεν υπάρχει όλη η ρωσική πρωτοπορία. Εφτιαξε τον καινούργιο άνθρωπο και μέχρι και καινούργια δημιουργία ανακαλύφθηκε και αυτή είναι που καθόρισε τα πράγματα. Τώρα αυτός ο σύγχρονος άνθρωπος οδεύει προς τη θέωση. Δηλαδή δεν τον χρειάζεται τον Θεό. Γίνεται ο ίδιος. Υπάρχει μόνο αυτό που καταλαβαίνω. Αλλά μετά πού πας; Μπορεί να είναι και καλύτερα. Δεν ξέρω. Απλώς είναι ένα ερώτημα το πού πας χωρίς αγάπη, που λέει και το τραγούδι, χωρίς προορισμό, χωρίς αποστολή, χωρίς κάποια βασικά πράγματα που ενώνουν τους ανθρώπους σε κάτι. Κι έτσι απομονώθηκε ο καθένας μόνος του. Και είμαστε ένας πλανήτης γεμάτος από υπερδιπλάσιο πληθυσμό απίστευτης μοναξιάς. Οσο πιο ισχυρός γίνεσαι, τόσο πιο μόνος. Οσο πιο αδύναμος, τόσο πιο μαζί. Ο άνθρωπος έχει επιλέξει να είναι ισχυρός και μόνος, αφού δεν θέλει να είναι αδύναμος και άρα μαζί», μου λέει ο Δ. Ημελλος και μαζί του συμφωνεί ο Δ. Τάρλοου. «Το μεγαλύτερο έγκλημα των ημερών μας είναι η αλαζονεία, η αυθάδεια και η ψυχρότητα. Η τιμωρία έχει ήδη έρθει. Η απομόνωση, η συναισθηματική ψυχρότητα, η έλλειψη απόλαυσης των πάντων, η διάσπαση της προσοχής, η έλλειψη αγάπης προς τον άλλον. Αυτές είναι οι τιμωρίες μας. Χωρίς ελπίδα, μπορούμε να βαδίσουμε όπως βαδίζουν οι καταδικασμένοι προς τον θάνατό τους, με το κεφάλι σκυφτό», καταλήγει ο σκηνοθέτης.