Ο δράκος στο δωμάτιο

Ο ρωσικός πόλεμος στην Ουκρανία επανέφερε τις βάναυσες πραγματικότητες ενός άνομου κόσμου, με τις πολιτικές δυνάμεις να καταπατούν τις αρχές μιας διεθνούς τάξης που βασίζεται σε κανόνες. Αλλά είναι η άνοδος της Κίνας που οδηγεί πρωτίστως τις πραγματικές σημαντικές αλλαγές στο παγκόσμιο τοπίο. Η απάντηση της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι κρίσιμη για το πώς θα διαμορφωθεί η διεθνής τάξη σε 5-10 χρόνια.

Η πολιτική της ΕΕ για την Κίνα δεν ήταν πάντα ξεκάθαρη τις τελευταίες δεκαετίες. Οταν η Κίνα άνοιξε τις πύλες της μετά τα σκοτεινά χρόνια της εποχής του Μάο, έφτιαξε οικονομικούς δεσμούς που καθόρισαν το στρατηγικό πλαίσιο της Ευρώπης για πάρα πολλά χρόνια στην αλληλεπίδραση με το «Μεσαίο Βασίλειο». Η επόμενη φάση αισιοδοξίας της «στρατηγικής εταιρικής σχέσης», με την επέκταση της συνεργασίας σε άλλους τομείς πολιτικής, ήταν σύντομη. Η αναθεώρηση της στρατηγικής ΕΕ – Κίνας το 2019 παρότι καθυστέρησε, αντικατόπτριζε μια πιο διαφοροποιημένη προσέγγιση, ένα μείγμα εταιρικής σχέσης και συστημικού ανταγωνισμού – με ασαφείς προσδοκίες γόνιμης συνεργασίας παρά τις θεμελιώδεις ιδεολογικές διαφορές. Αλλά ακόμη και αυτές οι μέτριες ελπίδες διασκορπίζονται τώρα από την ανεξέλεγκτη διεκδίκηση της Κίνας στον Δυτικό Ειρηνικό και την προφανή υποστήριξή της στην πολεμοχαρή Ρωσία.

Ορισμένοι εξακολουθούν να υποστηρίζουν ότι η διατήρηση των ανοιχτών διαύλων επικοινωνίας και η δέσμευση σε επιλεκτική συνεργασία με την Κίνα είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση παγκόσμιων προκλήσεων. Ωστόσο, δύσκολα θα βρει κανείς κάποιο πειστικό παράδειγμα ότι η Κίνα ενδιαφέρεται υπεύθυνα για τις παγκόσμιες υποθέσεις. Καθοδηγούμενο από την ανάγκη επιβίωσης, η αναζήτηση του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας για παγκόσμια κυριαρχία συχνά αψηφά τη δημιουργία παγκόσμιων κοινών αγαθών, όπως η ειρήνη. Η κανονιστική στάση της ΕΕ σε αυτά τα ζητήματα έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την Κίνα και άλλες αναθεωρητικές δυνάμεις, που ισχυρίζονται ότι προσφέρουν εναλλακτικά μοντέλα ανάπτυξης αντίθετα με αυτό που πρεσβεύει η Ευρώπη.

Η Ευρώπη έχει δει με σκληρό τρόπο την «εργαλειοποίηση» σχεδόν των πάντων στη συνεχιζόμενη σύγκρουση με τη Ρωσία – από τις διακοπές στον ενεργειακό τομέα μέχρι την έλλειψη τροφίμων, από την προώθηση μεταναστών στην Ευρώπη μέχρι τη διάδοση παραπληροφόρησης. Κατά συνέπεια, η Ευρώπη πρέπει να επαναξιολογήσει τη στάση της, αναγνωρίζοντας την αφέλειά της να διαχωρίζει την πολιτική από τις επιχειρηματικές σχέσεις. Η συνεχιζόμενη συζήτηση για την αποσύνδεση και την αποδέσμευση κινδύνου δείχνει μια θεμελιώδη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη βλέπει τις σχέσεις της με το εξωτερικό εμπόριο και τις επενδύσεις. Είναι πλέον η τέχνη της «οικονομικής πολιτικής ικανότητας» να προστατεύεις τα συμφέροντα της Ευρώπης, χωρίς να οδεύεις σε μια καθοδική σπείρα προστατευτισμού και εθνικισμού και να χάνεις ευκαιρίες για συνεργασία με πιο καλοπροαίρετους εταίρους.

Το όνειρο να γίνει ένας αυτόνομος τρίτος γεωπολιτικός παράγοντας, δίπλα στις ΗΠΑ και την Κίνα, στοιχειώνει τους ευρωπαίους πολιτικούς επί δεκαετίες. Ομολογουμένως, η ΕΕ έχει επιδείξει αξιοσημείωτη ταχύτητα και αποφασιστικότητα ως απάντηση στον ρωσικό πόλεμο κατά της Ουκρανίας. Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν αμφιβολίες σχετικά με την ετοιμότητα και την προθυμία της Ευρώπης να υποστεί τις συνέπειες της αναζήτησης στρατηγικής αυτονομίας. Λυδία λίθος θα είναι η συμπεριφορά της ΕΕ στην περίπτωση εκδήλωσης κινεζικής επιθετικότητας προς την Ταϊβάν στην προσπάθειά της να σπάσει την ηγεμονική θέση των Ηνωμένων Πολιτειών στον Δυτικό Ειρηνικό.

Το πώς θα αντιδράσει η Ευρώπη σε αυτή την περίπτωση, θα ρίξει επίσης φως στην εσωτερική της δομή εξουσίας. Εδώ, ο πόλεμος της Ουκρανίας έχει γίνει καταλύτης για τη διαμόρφωση των σχέσεων ΕΕ – Κίνας. Ο κρίσιμος ρόλος των χωρών της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, αποκτώντας μεγαλύτερη πολιτική και οικονομική ισχύ, θα γίνει πιο εμφανής και θα επαναπροσδιορίσει την εξωτερική πολιτική της Ευρώπης. Τη δυσάρεστη αλήθεια αναγνωρίζουν σιγά σιγά τα «παλιά» κράτη μέλη της ΕΕ. Εχοντας καταπολεμήσει τη δικτατορία, αποκτώντας πολύτιμες εμπειρίες για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης και την αντίσταση στον οικονομικό καταναγκασμό μπορούν να προσφέρουν πολύτιμα μαθήματα για ολόκληρη την ΕΕ. Αυτές οι χώρες μπορούν επίσης να συμβάλουν στην ανθεκτικότητα και την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ έναντι της Κίνας στην αποφυγή κινδύνων και στην οικονομική διαφοροποίηση.

Ο δρ. Πίτερ Χέφελε είναι διευθυντής Πολιτικής στο  Κέντρο Ευρωπαϊκών Σπουδών Wilfried Martens . Θα μιλήσει αύριο στο Φόρουμ Ασφαλείας της Αθήνας που οργανώνει το Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων του Παντείου Πανεπιστημίου.