«Αν δεν καλλιεργήσεις τη μνήμη, γίνεται χέρσο χωράφι»

Μια ερώτηση για τον χρόνο. Πενήντα χρόνια από την εξέγερση εκείνη, πέρασαν γρήγορα για εσάς και πώς τον βιώνετε; Ηταν πιο λίγα τα χρόνια από το τέλος του Εμφυλίου μέχρι το Πολυτεχνείο, από το Πολυτεχνείο μέχρι σήμερα…

Καταρχάς είναι μια απάτη ο χρόνος, δεν υπάρχει, είναι μια κατασκευή για να συνεννοούμαστε, να κοιτάμε το ρολόι. Είναι βέβαια ο Κρόνος που τρώει τα παιδιά του. Ομως κοίταξε, ο ιστορικός χρόνος καταμετράται. Είπες μόνος σου πως πέρασαν πενήντα χρόνια. Δεν το έχω καταλάβει. Ο Ηράκλειτος είχε πει ότι ο χρόνος είναι το παιδί που παίζει μετακινώντας τους πυρσούς. Το σημάδι που ο χρόνος αφήνει είναι η μνήμη. Για αυτή τη μνήμη μπορώ εγώ να μιλήσω. Η μνήμη όμως θέλει και απαιτεί καλλιέργεια. Αν δεν την καλλιεργήσεις, γίνεται χέρσο χωράφι. Αρα η μνήμη για το γεγονός που αναφερόμαστε γίνεται κάθε μέρα, κάθε χρόνο. Αυτοί που το ζήσανε δεν μπορούν να απαλλαγούν από αυτό. Είναι ό,τι πιο σημαντικό ζήσαμε από τότε έως τώρα. Και οι χρονικές αναλογίες που είπες, πως τότε ήμασταν πιο κοντά στον Εμφύλιο. Υπάρχει πιο δυνατό από αυτό που ζήσαμε και δραματικό; Κι όμως το ζήσαμε και στο Πολυτεχνείο. Οταν κάναμε τη διαδήλωση – πορεία το 1974 και δεν πήγαμε στην αμερικανική πρεσβεία, πήγαμε στην Καισαριανή, για να αποτίσουμε φόρο τιμής στους 200 εκτελεσμένους, και φωνάζοντας ΕΑΜ – ΕΛΑΣ – Πολυτεχνείο. Αρα η σύνδεση είχε γίνει. Το αίμα ήταν φρέσκο ακόμη. Και ζητούσε και δικαίωση. Δεν σου κάνει εντύπωση πως πενήντα χρόνια μετά και δεν παραδέχονται κάποιοι πως υπήρξαν νεκροί; Λες και υπήρχε διαφορά να σκοτωθεί ένας έξω ή μέσα από την πύλη. Τους πονάει το Πολυτεχνείο, είναι ένα αγκάθι στα μαλακά της υπνώσουσας κοινωνίας μας και το νοσταλγούν και τα νέα παιδιά. Κι αν νοσταλγείς κάτι που δεν έζησες, αυτό είναι μέλλον. Και δεν είναι μόνον αυτό. Εδώ Πολυτεχνείο λένε τα παιδιά, όπως λέγαμε μικροί «Λόλα να ένα μήλο». Αυτό άρα που συνέβη έχει συνέχεια. Εγινε συμβολικό γεγονός, ιστορικό και για τα παιδιά είναι σταθμός ανεφοδιασμού για να ξεκινήσουν από εκεί που δεν μπορέσαμε να φτάσουμε εμείς. Θα το λέω πάντα.

Θυμηθείτε λίγο το ίδιο το γεγονός.

Στο νέο βιβλίο έχω δύο ή τρία κεφάλαια, τις στιγμές της εξόδου λεπτό προς λεπτό. Και με τα ονόματα όλα. Είτε διαφωνούσαμε τότε, είτε όχι, αυτό το γεγονός μας ένωσε. Και έτσι ξεπεράσαμε τις αντιφάσεις, τις αντιθέσεις, τις συγκρούσεις μας. Κι ας έλεγε το ΚΚΕ ή η αντι-ΕΦΕΕ να φύγουμε. Με πιάσανε και ο Παναγιώτης και ο Δημήτρης (σ.σ . Λαφαζάνης και Καραγκουλές) να μου το πουν, κι όμως ούτε αυτοί – της ΚΝΕ – φύγανε. Εμειναν εκεί. Και οι άλλοι του Ρήγα. Τους είχε πει ο Μπενάς να φύγουν. Κι όμως κανείς δεν έφυγε. Αναγκάστηκα να βάλω τέσσερα παλικάρια έξω από τον σταθμό της εξέγερσης για να μην μπει κανείς μέσα. Γιατί υπήρχε η περιρρέουσα ατμόσφαιρα από κάποιους πως είχαμε ξεφύγει από τα φοιτητικά αιτήματα. Τα γράφω όλα και με την περηφάνια μου πια για όλους μας. Μην ξεχνάς πως ήμασταν νέοι. Εγώ τότε ήμουν 23 ετών. Αλλοι ήταν νεότεροι. Και αυτά τα παιδιά ωρίμασαν μέσα σε τρεις ημέρες.  Γίνανε πολιτικό υποκείμενο. Και χώρισαν το «πριν» και το «μετά».

Συγκροτήσατε ένα συλλογικό υποκείμενο…

Για μένα εκείνη τη στιγμή τα κόμματα δεν υπήρχαν, γίναμε πολιτικό υποκείμενο σε βαθμό να γκρεμίσουμε τη χούντα, γίναμε κίνημα αμεσοδημοκρατικό, μετατρέψαμε την αυθορμησία μας σε αυτοοργάνωση. Με γενικές συνελεύσεις, με σταθμό, με συντονιστική επιτροπή. «Εξι χρόνια είναι πολλά δεν θα γίνουμε εφτά», λέγαμε. Το ψωμί ήταν και είναι το δικαίωμα στη δουλειά. Παιδεία δεν έχουμε ούτε τώρα. Ελευθερία έχουμε δοσμένη. Δημοκρατία έχουμε, αλλά παίρνει αποφάσεις που δεν θα έπαιρνε κανείς γιατί είναι νομιμοποιημένη. Ενα αδειανό πουκάμισο έχουμε. Ζω και γράφω και η γραφή μου έγινε ασπίδα προστασίας, εμού πρώτα. Αλλά δεν κάνω Ιστορία. Η λογοτεχνία μπορεί συχνά να τα πει καλύτερα τα πράγματα, γιατί προκαλεί τη συγκίνηση. Να γιατί η Τέχνη είναι ένα μεγάλο ψέμα που όμως μας οδηγεί στην αλήθεια. Το υποκείμενο τότε ήμασταν εμείς. Εργάτες, φοιτητές, αγρότες. Βάλε και τους μαθητές που το έσκαγαν από τα σχολεια τους κι έρχονταν. Και φωνάζαμε όλοι μαζί «Απόψε θα γίνει Ταϊλάνδη». Είχαμε στο μυαλό μας τον Μάη του ’68. Στο σπίτι μου είχα από τη μία τον Τσε και από την άλλη τον Γιαν Πάλαχ που αυτοπυρπολήθηκε διαμαρτυρόμενος για την εισβολή της ΕΣΣΔ στην Τσεχοσλοβακία. Η δική μας εξέγερση ξεκίνησε αυθόρμητα αλλά υπήρχαν διεργασίες από το 1969.

Γιατί λέτε αυτό το έτος;

Τότε νόμιζε η χούντα με τα στρατοδικεία, τις φυλακές, τις εξορίες πως ξεμπέρδεψε. Δεν κάναμε μια στροφή και μπήκαμε από την Πατησίων μέσα. Είχαμε οργάνωση. Είχαμε από πριν μαζέψει υπογραφές για να φύγουν οι διορισμένοι από τις σχολές. Δεν ήταν απλό να υπογράψεις. Μετά όμως με τους τοπικούς συλλόγους (Εύβοια, Χίο, Κρήτη κ.ά.), που παίξανε καθοριστικό ρόλο στην αντίσταση, γνωριστήκαμε μεταξύ μας. Και κάναμε κι άλλους συλλόγους. Πολλούς. Βοήθησε να έρθουμε σε επαφή. Λες και ήταν συντονιστική επιτροπή. Αυτό δεν ήταν γνωστό. Και κακώς. Συμβρεθήκαμε, γνωριστήκαμε, συντονιστήκαμε και υποκαταστήσαμε τους διορισμένους του καθεστώτος. Κανείς δεν μιλάει γι’ αυτό. Τα έχω γράψει αυτά στα βιβλία μου. Εκανα μια συλλογική δουλειά. Βάζοντας πρωταγωνιστές με τα παιδιά μαζί τους. Και τους νεκρούς με τα ονόματά τους. Ο φίλος μου ο Λεωνίδας Καλλιβρετάκης ταυτοποίησε νεκρούς και τραυματίες μέσα και έξω από τον χώρο του ΕΜΠ. Ζήσαμε μια τραγωδία. Κατέβαινε ο επίτροπος στα νοσοκομεία για να τρομάξει τους συγγενείς.

Το σύνθημα «Εξω οι ΗΠΑ, έξω το ΝΑΤΟ» που γράφτηκε στην πύλη του Πολυτεχνείου κάθε χρόνο ξαναγράφεται στην επέτειο. Ποια η ιστορία του;

Ο Γιάννης ο Καΐλης ήταν φοιτητής στην ΑΣΚΤ με καταγωγή από το Δίστομο. Οταν κατέβηκα από τον σταθμό τον είδα στα σκαλιά της Αρχιτεκτονικής και κρατούσε ένα πινέλο. Βρήκα το ημερολόγιο που έγραφα εκείνο τον καιρό και τα θυμάμαι όλα. Κρυβόμουν και με έσωσαν κάτι άνθρωποι σε ένα σπίτι στη Στουρνάρη την τρομερή νύχτα. Ελεγα εγώ «πώς είναι δυνατόν να κοιμάστε όταν σκοτώνουν τα παιδιά σας;». Αλλά τελικά κανείς δεν κοιμόταν. Δεν θα μπορούσα να γράψω καμία λέξη αν δεν ήταν βίωμά μου.

Εχει επικαιρότητα το σύνθημα;

Δεν βλέπεις από πού είμαστε και πού ερχόμαστε; Εγώ τότε δεν ήξερα τη λέξη ιμπεριαλισμός. Σήμερα έχει τρομερή επικαιρότητα. Οταν όλη η Ελλάδα πάει να γίνει όλη βάση Αμερικάνων, πήραν τη Σούδα, τώρα την Αλεξανδρούπολη. Ποια η ανεξαρτησία μας; Και ποια η Βουλή; Πού είναι το οκτάωρο που σκοτώθηκαν γι’ αυτό άνθρωποι; Ελαστική εργασία και απασχόληση έχουμε. Και πλασματική ζωή. Και είναι και περήφανοι οι δικοί μας κυβερνώντες, όταν πάνε στην Αμερική. Ενα όχι έσωσε αυτόν τον τόπο. Αυτά είναι κληρονομιά και βάρος. Οπως και το Πολυτεχνείο. Εμείς τότε λέγαμε να γίνει όλη η Ελλάδα ένα Πολυτεχνείο. Και έγινε εξέγερση και σε Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Γιάννενα. Σήμερα συνεχίζεται ένας αγώνας, ζούμε κάτω από τη δικτατορία της ανάγκης. Εγινε η ζωή μας επιβίωση. Οταν με ρωτάνε αν έγινε η αποκατάσταση Δημοκρατίας, δεν έχω πάει ποτέ στο Προεδρικό Μέγαρο. Εχουμε την τραγωδία της Κύπρου, προδοσία. Ηρθε ο Καραμανλής από το Παρίσι με το αεροσκάφος του Ζισκάρ ντ’ Εστέν και βλέπεις την εικόνα του Φαίδωνα Γκιζίκη να τον ορκίζει.