Ο άγνωστος δάσκαλος του Στραβίνσκι

^«Αγαπητέ θείε Βάσια, θα σε παρακαλούσα να έρθεις σε μένα σήμερα, επειδή εγώ μόνος μου δεν μπορώ να το κάνω. Μου έκαναν εγχείρηση στο πόδι και είμαι υποχρεωμένος να είμαι ξαπλωμένος μερικές μέρες. Περιμένω τη δική σου απάντηση. Δικός σου, Ιγκόρ Στραβίνσκι».

Η επιστολή του σπουδαίου ρώσου συνθέτη υπολογίζεται ότι γράφτηκε μεταξύ του 1902 και του 1904. Παραλήπτης ήταν ο αγαπημένος του δάσκαλος Βασίλης Καλαφάτης, γόνος ελληνικής οικογένειας εμπόρων στην Ευπατορία της Κριμαίας. Γεννημένος το 1869 πέθανε τελικά μέσα στον πόλεμο, το 1942, από την πείνα, στην πολιορκία του Λένινγκραντ. Πρόλαβε όμως να δημιουργήσει μια ισχυρή φήμη, κυρίως στους ρωσόφωνους μουσικολόγους, ενώ ήταν άγνωστος στον υπόλοιπο κόσμο.

Κι όμως, στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο – Εργαστήριο Ελληνικής Μουσικής – υπάρχει το Αρχείο Καλαφάτη σε δέκα μεγάλους φακέλους. Ο Παναγιώτης Βλαγκόπουλος, μουσικολόγος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο, εξηγεί πώς το πολύτιμο υλικό ανακαλύφθηκε κατά τύχη από τη διδάκτορα του ΤΜΣ του Ιονίου Πανεπιστημίου Στανιμίρα Δερμεντζίεβα, σε παλαιοπωλείο της Μόσχας, όπου το είχε πουλήσει κάποιος από τους εγγονούς του Καλαφάτη. «Με ενέργειες του καθηγητή του Πανεπιστημίου Χάρη Ξανθουδάκη και για να ακολουθηθούν οι διαδικασίες για τη σύννομη απόκτησή του, η ρωσίδα παλαιοπώλισσα ταξίδεψε με το Αρχείο στην Αθήνα και το μεταβίβασε σε έλληνα παλαιοπώλη, από τον οποίο και αγοράστηκε από το ΕΕΜ στην τιμή των 3.000 ευρώ. Βλέπετε, δεν έχουν μόνο τα βιβλία (habent sua fata libelli), αλλά και τα αρχεία την ιστορία τους».

Ενδεχομένως ν’ αποκαλυφθούν και άλλες ιστορίες μετά την κυκλοφορία των δύο κουαρτέτων του Βασίλη Καλαφάτη (έργα 15 και 22, που γράφτηκαν πιθανώς από το 1906 έως το 1907) από το Κέντρο Ελληνικής Μουσικής και το Εργαστήριο Ελληνικής Μουσικής του Ιονίου Πανεπιστημίου – σε διορθώσεις και σχεδιασμό έκδοσης Γιάννη Σαμπροβαλάκη.

Οπως εξηγεί η Λουίζα Τσουγκαράκη, κοσμήτορας του Κολεγίου Μουσικής του Ωδείου Αθηνών, μουσικολόγος και επιμελήτρια της έκδοσης, εκτός του ότι ο Καλαφάτης ήταν μαθητής του Νικολάι Ρίμσκι Κόρσακοφ, ήταν επίσης και δάσκαλος σύνθεσης στο Ωδείο της Αγίας Πετρούπολης από το 1901 έως το 1929. Ανάμεσα στους μαθητές του συγκαταλέγονται o Μπόρις Ασάφιεφ (Boris Asafyev), ο Χέινο Ελερ (Heino Eller), η Μαρία Γιουντίνα (Maria Yudina) και ο Ιγκόρ Στραβίνσκι. «Σώζεται μάλιστα κάποια αλληλογραφία του με τον Στραβίνσκι. Ο Καλαφάτης ήταν μέλος του κύκλου Belyayev και τα έργα του εκδίδονταν από τον οίκο Edition Μ.Ρ. Belaieff με έδρα τη Λειψία. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται και εκείνα που είχαν βραβευτεί με το βραβείο Glinka και χρηματικό έπαθλο 3.000 ρουβλιών. Επιπλέον, το 1928 τιμήθηκε με το δεύτερο βραβείο στον διεθνή διαγωνισμό Schubert για το συμφωνικό ποίημά του “Légende” (“Θρύλος”), το οποίο συνέθεσε ειδικά για την περίπτωση».

ΠΡΩΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΚΔΟΣΗ. Ποια είναι η αξία ενός τέτοιου έργου – εν προκειμένω, των δύο κουαρτέτων – σήμερα; Η Λουίζα Τσουγκαράκη επισημαίνει ότι δεν είχαν εκδοθεί ποτέ. Αυτή λοιπόν είναι η πρώτη παγκόσμια έκδοσή τους. «Πέρα από το αυτονόητο, ότι με μια εμπεριστατωμένη κριτική έκδοση τα έργα αυτά μπορούν πλέον με ασφάλεια να παιχτούν και επιτέλους να ακουστούν ως χαρακτηριστικά έργα μουσικής δωματίου της μεταρομαντικής περιόδου, προσφέρουν τον συνδετικό κρίκο με τον επερχόμενο και μετέπειτα μοντερνισμό». Ο κ. Βλαγκόπουλος συμπληρώνει ότι η έκδοση των έργων 15 και 22 κατέστη δυνατή χάρη στην ευγενική χορηγία της λαίδης Μαρίνας Μαρκς, εξαιρετικά φιλόμουσης και κόρης τής πολύ αξιόλογης κερκυραίας συνθέτριας Αλεξάνδρας Σακαλή (άλλη προς ανακάλυψη περίπτωση!). Γενικώς, το μουσικό ύφος του Καλαφάτη είναι ακαδημαϊκό, ρομαντικό, με χρήση (ιδίως στα αργά μέρη) λυρικών μελωδιών με έντονο ρωσικό λαϊκό χρώμα. Η έκδοση εμπίπτει σαφώς στην αποστολή του ΕΕΜ του Ιονίου Πανεπιστημίου αλλά και των εκδόσεων του Κέντρου Ελληνικής Μουσικής, δηλαδή την έρευνα, την ανακάλυψη και την ανάδειξη του ρεπερτορίου λόγιας ελληνικής μουσικής, ιδίως του 19ου και του 20ού αιώνα.

Την ίδια στιγμή, η Λουίζα Τσουγκαράκη φωτίζει και άλλη μία διάσταση: «Σε αυτήν την περίοδο ελάχιστοι έλληνες συνθέτες έγραφαν μουσική δωματίου. Ο μόνος σίγουρα προγενέστερος είναι ο Δημήτριος Λιάλιος, οπότε τα έργα αυτά του Καλαφάτη είναι από τα πρώτα του είδους τους γραμμένα από Ελληνα. Ως εκ τούτου, προσφέρουν τη δυνατότητα μελέτης τους πλέον τόσο από μουσικολόγους όσο κι από συνθέτες που ενδιαφέρονται ή δραστηριοποιούνται στον χώρο της μουσικής δωματίου».

Από την πλευρά του ο Γ.Σαμπροβαλάκης εξηγεί: «Από τη στιγμή που ένα τέτοιο πόνημα έρχεται στο φως, τα οφέλη είναι πολλαπλά. Κατά πρώτον εμπλουτίζεται το ρεπερτόριο του αδικημένου στην Ελλάδα είδους της μουσικής δωματίου και μάλιστα με δύο έργα που ανήκουν ιστορικά οπωσδήποτε στην πρώτη δεκάδα των κουαρτέτων εγχόρδων που γράφτηκαν από Έλληνα ή ελληνικής καταγωγής συνθέτη. Τα προγενέστερα δείγματα του είδους είναι ελάχιστα. Επίσης, γνωρίζοντας καλύτερα το παρελθόν του πολιτισμού μας μπορούμε να αναζητήσουμε σε αυτό τα σταθερά θεμέλια της μελλοντικής ανάπτυξής του. Οι νέοι εκτελεστές εγχόρδων οργάνων, οι μουσικολόγοι, οι δάσκαλοι και οι συνθέτες/δημιουργοί συνειδητοποιούν πλέον ευκολότερα ότι η εργασία τους έχει μία συνέχεια και είναι και αυτή ένας απόγονος των προγενέστερων δημιουργών. Εάν κάποιος δεν γνωρίζει πόσο ψηλά έστεκε ο πήχυς της μουσικής δημιουργίας πριν από εκατό και πλέον χρόνια, ίσως αισθάνεται ο ίδιος πρωτοπόρος εξ αγνοίας. Η έκδοση, γνωστοποίηση και διάδοση της ξεχασμένης έντεχνης ελληνικής μουσικής δημιουργίας ανατροφοδοτεί με τον τρόπο της το ενδιαφέρον και για τη σύγχρονη ελληνική μουσική».