«Εύχομαι η τέχνη της Κάλλας να ξεπεράσει τον μύθο της»

Η έρευνά του επί χρόνια για την τέχνη και τη ζωή της Μαρίας Κάλλας είναι η καλύτερη εγγύηση για μια εισαγωγή σε ένα αφιέρωμα όπως των «Προσώπων». Ο λυρικός καλλιτέχνης με τη διεθνή αναγνώριση μιλάει, λοιπόν, για τον μύθο, το ρεπερτόριο, τις ερμηνείες και την τέχνη της κορυφαίας σοπράνο του 20ού αιώνα. Αφορμή είναι το νέο βίντεο-ρεσιτάλ με το άγνωστο ρεπερτόριο που η Κάλλας μελέτησε στα χρόνια της Αθήνας, το οποίο θα ανεβεί τον Δεκέμβριο στην GNO TV της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.

Στο αφιέρωμα της Λυρικής για τα 100 χρόνια της Κάλλας, κάνατε την επιμέλεια και τη διδασκαλία ενός βίντεο-ρεσιτάλ στο οποίο θα παρουσιαστούν αποσπάσματα έργων που τραγούδησε η Κάλλας κατά τα χρόνια που έζησε στην Αθήνα. Τι περιλαμβάνει αυτό το ρεσιτάλ και τι μας μαθαίνει για την ίδια την Κάλλας και την πορεία της;

Πρόκειται για μια τρίωρη ιστορική αναδρομή που περιλαμβάνει περισσότερα από τριάντα μουσικά αποσπάσματα και σχόλια για το ρεπερτόριο που τραγούδησε η Μαρία Καλογεροπούλου από το 1937 έως το 1945, στην Ελλάδα, είτε στο πλαίσιο των ωδειακών εξετάσεών της είτε σε παραστάσεις, ακροάσεις, γιορτές και ρεσιτάλ.  Ακολουθήθηκε πιστά η χρονολογική σειρά μουσικών και ιστορικών γεγονότων. Περιλαμβάνονται απανθίσματα από την πρώτη της «Τόσκα» και της «Καβαλερία»στα ελληνικά όπως ακούστηκαν τότε, κυρίως όμως τα έργα εκείνα που δεν συνδέουμε καθόλου με το όνομά της, καθώς δεν τα ξανατραγούδησε ποτέ στη μετέπειτα «μεγάλη» καριέρα. Το ρεπερτόριο στο οποίο εμείς ποτέ δεν ακούσαμε τη φωνή της, αλλά που αποτέλεσε τη βάση στην οποία στηρίχθηκε η μετέπειτα πορεία της. Το «making of» Μαρία Κάλλας.

Είχα την τιμή και τη χαρά να συνεργαστώ με οκτώ εξαιρετικές ελληνίδες λυρικές τραγουδίστριες, τη Φανή Αντωνέλου, τη Βασιλική Καραγιάννη, τη Νίνα Κουφοχρήστου, τη Μαρία Κωστράκη, τη Βιολέτα Λούστα, τη Χρύσα Μαλιαμάνη, την Αρτεμη Μπόγρη, τη Μαίρη-Ελεν Νέζη, όπως και με τον μπάσο Τάσο Αποστόλου που μας βοήθησε σε ένα απόσπασμα. Σε όλο το μουσικό μέρος, καθοριστικής σημασίας ήταν η ηρωική συμβολή και εξαιρετική συνοδεία στο πιάνο της Σοφίας Ταμβακοπούλου. Με όλους τους μουσικούς συνεργάτες εκτός από βαθιά εκτίμηση μας ενώνει και μακροχρόνια φιλία και την περίοδο ετοιμασίας αυτού του αφιερώματος την απολαύσαμε ειλικρινά.

Συνηθίζουμε να μιλάμε για έναν «μύθο». Αλλά ποια είναι τα χαρακτηριστικά και οι ποιότητες αυτού του μύθου όσον αφορά την καλλιτεχνική του αξία; Πώς μπορούμε, δηλαδή, να τον ερμηνεύσουμε με βάση τα πραγματικά στοιχεία;

Ο μύθος πάντα δημιουργείται από «πραγματικά στοιχεία» αλλά συχνά τρέφεται και επιβιώνει από άλλα δευτερεύοντα και συχνά άνευ σημασίας. Από τους αναρίθμητους θαυμαστές της Κάλλας σήμερα μάλλον λίγοι είναι αυτοί που γνωρίζουν εις βάθος αυτά τα «πραγματικά στοιχεία», δηλαδή την τέχνη της, τη μουσική και θεατρική ιδιοφυΐα που την έκαναν μύθο. Βέβαια, από την άλλη πλευρά, η ικανότητα των μεγάλων σταρ να δημιουργούν μια μαγική εικόνα του εαυτού τους που αγγίζει και γοητεύει έναν μεγάλο αριθμό ανθρώπων είναι και αυτό μέρος του χαρίσματός τους. Σήμερα γίνεται με image makers, τότε νομίζω ήταν πιο προσωπικό. Η Κάλλας, εκτός από τις υπερβατικές της ενσαρκώσεις οπερατικών ηρωίδων έπλασε και έναν ακόμη ρόλο που υπηρέτησε με εκπληκτική συνέπεια σε όλη της τη ζωή, την Divina!

Σύμφωνα με μια ανάγνωση, η δύναμη της Κάλλας δεν έγκειται στην «υπερανθρώπινη» δυνατότητά της, αλλά στην αταλάντευτη στοχοπροσήλωση, στην υπεράσπιση κάθε μελωδικής στιγμής πάνω στη σκηνή. Συμφωνείτε;

Νομίζω ότι οφείλεται σε έναν τέλειο συνδυασμό και των δύο: υπερανθρώπινη δυνατότητα μαζί με αταλάντευτη στοχοπροσήλωση.

Η διαδικασία μεταμόρφωσής της μετά το 1954, οπότε αποκτά τη ραφιναρισμένη εικόνα, έχει επιπτώσεις και στη μεταμόρφωση της τέχνης της;

Τα πάντα έχουν συνέπειες, θετικές και αρνητικές. Κανένας δεν θα μπορούσε να απαντήσει υπεύθυνα για το τι θα είχε συμβεί αν η Κάλλας δεν είχε αδυνατίσει…

Το 1949 ερμηνεύει την Μπρουνχίλντε στη «Βαλκυρία» του Βάγκνερ και σύντομα καλείται να ερμηνεύσει την Ελβίρα στους «Πουριτανούς» του Μπελίνι. Ορισμένοι εντοπίζουν τη μεγάλη γκάμα στην οποία μπορούσε να κινηθεί. Υπάρχει, ωστόσο, και η αντίληψη ότι ακριβώς αυτή η ευελιξία ίσως περιείχε τα σπέρματα για τη φωνητική κόπωση. Είναι νόμιμη αυτή η ανάγνωση;

Ναι, είναι πολύ πιθανό. Ισως αν είχε περιοριστεί σε ένα λιγότερο ακραίο ρεπερτόριο η φωνή της να είχε κρατήσει περισσότερα χρόνια. Ωστόσο πρέπει όλα να τα βλέπουμε σφαιρικά. Η Κάλλας ήταν μια προσωπικότητα ακραία, στη σκηνή επάνω φλεγόταν σαν λαμπάδα. Το να μιλάμε για πιο συντηρητικές επιλογές είναι σαν να μιλάμε για κάποιον άλλο. Αν το θεατρικό της ένστικτο της υπαγόρευε κάποιον ήχο που μπορεί να «μάτωνε» τις φωνητικές της χορδές, δεν μπορούσε να αντισταθεί σε αυτό… Η τεχνική της λειτουργούσε με στόχο το επιθυμητό αποτέλεσμα και όχι την αυτοπροστασία.

Ισχύει στην περίπτωσή της ό,τι και για τη μεγάλη λογοτεχνία ή ζωγραφική; Κάθε φορά που επιστρέφει κανείς για να ακούσει τις ερμηνείες της ανακαλύπτει κάτι καινούργιο;

Ισχύει απόλυτα… Το βλέπω αυτό σε κάθε διαφορετική στιγμή της ζωής μου. Παρότι γνωρίζω τόσο καλά κάθε φράση που έχει τραγουδήσει ώστε να μπορώ να την ακούω νοερά μέσα στο κεφάλι μου, δεν κουράζομαι ποτέ να την ξανακούσω. Γιατί κάθε φορά θα με αγγίξει και θα με συγκινήσει με άλλον τρόπο, που θα έχει να κάνει με τη δική μου αλήθεια εκείνης της στιγμής.

Στον μύθο της έχουν συμβάλει οι διευθυντές ορχήστρας και οι σκηνοθέτες με τους οποίους κατά καιρούς συνεργάστηκε;

Αναμφισβήτητα ναι, όπως και η δασκάλα της, η περίφημη Ελβίρα ντε Ιντάλγκο. Και εννοείται αργότερα ο Σεραφίν, ο Βισκόντι και όλοι αυτοί οι πολύ σπουδαίοι με τους οποίους δούλεψε, όπως σίγουρα και πολλοί άλλοι λιγότερο γνωστοί, που ο καθένας στον τομέα του ήταν πηγή έμπνευσης για αυτήν. Ενας ιδιοφυής άνθρωπος μαθαίνει από τα πάντα, επεξεργάζεται και μετουσιώνει κάθε εμπειρία θετική ή αρνητική, ευχάριστη ή δυσάρεστη.

Ποια ήταν η σχέση της με τις ηρωίδες που ερμήνευε; Κατάφερνε όντως να προσδώσει δραματικότητα, σάρκα και αίμα στους χαρακτήρες; Ετσι ώστε να είναι «ορατή» ακόμη και σήμερα μέσα από τις ηχογραφήσεις για όσους δεν την έχουν δει ποτέ στη σκηνή;

Πολύ ωραία παρατήρηση… Εγώ δεν πρόλαβα να τη δω στη σκηνή, όμως για κάποιον περίεργο λόγο αισθάνομαι ότι την έχω δει σε όλους τους ρόλους που την έχω ακούσει! Δεν είναι καταπληκτικό; Σίγουρα έχουν βοηθήσει οι εκατομμύρια φωτογραφίες που υπάρχουν, όμως η ίδια η φωνή είναι τόσο εκφραστική και τόσο αδυσώπητα άμεση που έχω την ψευδαίσθηση ότι την είδα! Σχεδόν τη μνήμη! Ακούγεται απίστευτο αλλά είναι ακριβώς έτσι, όπως κάποια όνειρα είναι τόσο ζωντανά που μετά αναρωτιόμαστε μήπως όντως έχουν συμβεί…

Σε ποιες ηχογραφήσεις θεωρείτε ότι βρίσκεται συμπυκνωμένη η τέχνη και η τεχνική της;

Σε όλες ανεξαιρέτως! Μπορώ πολύ εύκολα να πω σε ποιες η φωνή είναι πιο φρέσκια, αλλά η τέχνη της βρίσκεται συμπυκνωμένη παντού και πάντα. Αν τις αναφέρω όλες και παραλείψω μία, μετά θα σκέφτομαι «μα πώς είναι δυνατόν και δεν είπα αυτή που υπάρχει εκείνη η λέξη στο ρετσιτατίβο, εκείνη η φράση στην άρια, ακόμη και ανάσες, ακόμη και οι παύσεις της Κάλλας είναι συμπυκνωμένη τέχνη!

Πιστεύετε ότι στις επόμενες δεκαετίες ο μύθος της Κάλλας θα ξεπεράσει την τέχνη της; Θα υπάρχουν πάντα οι ακροατές που θα επιμένουν να ανακαλύπτουν τις ηχογραφήσεις της;

Πιστεύω ότι τώρα, αυτή τη στιγμή που ζούμε, ο μύθος έχει – δυστυχώς – ξεπεράσει την τέχνη της. Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται η όπερα σήμερα είναι σαν η ουσία της τέχνης της να μη μας έμαθε τίποτα. Θαυμάζουμε μεν την Κάλλας ως είδωλο αλλά η συγκινησιακή αλήθεια που αποτελούσε το άλφα και το ωμέγα της τέχνης της απουσιάζει από τις σημερινές αναγνώσεις. Και ενώ η ίδια η Κάλλας μάς συγκινεί και μας συγκλονίζει, επιμένουμε να παρακάμπτουμε τα «πραγματικά στοιχεία» που την οδήγησαν στην κορυφή αυτής της τέχνης. Τη βαθιά γνώση της παράδοσης, την αγάπη των έργων και τον σεβασμό στους δημιουργούς, την ομορφιά και την αλήθεια… Η Κάλλας δεν ήταν διανοούμενη ούτε και η προσέγγισή της. Αφηνε τη μουσική και τον λόγο να μπουν μέσα της και μετουσιωνόταν σε αυτά. Ακριβώς όπως το περιγράφουν τα καταπληκτικά λόγια στην πρώτη άρια της Αντριάνας Λεκουβρέρ. Αν αφαιρέσεις αυτή την πρωτοβάθμια συγκινησιακή αμεσότητα από την όπερα, ειδικά από τα έργα του 19ου αιώνα, απλώς την ακυρώνεις και την υποβιβάζεις στο πιο βαρετό και περιττό είδος τέχνης στον κόσμο…

Για το μέλλον δεν είμαι πολύ αισιόδοξος αλλά εφόσον με ρωτάτε θα ήθελα να ευχηθώ δύο πράγματα. Το ένα είναι τις επόμενες δεκαετίες να υπάρχουν ακόμη άνθρωποι πάνω στον πλανήτη και το δεύτερο είναι η τέχνη της Κάλλας να έχει ξεπεράσει τον μύθο της!