Τα ρεμπέτικα, η γραβάτα, το ασανσέρ

Γνώρισα τον Μιλάν Κούντερα στο Μοντρεάλ, φθινόπωρο του 1984 στη Διεθνή Συνάντηση Συγγραφέων του Κεμπέκ (Rencontre Internationale des Ecrivains Québécois). Το θέμα της Συνάντησης ήταν η τέχνη του μυθιστορήματος με εισηγήσεις και συζητήσεις σε αίθουσα της πόλης, η οποία ανήκε στο Πανεπιστήμιο ΜcGill. Ηταν μάλλον ο τελευταίος που έμπαινε στην αίθουσα, έψαχνε να καθίσει σε μιαν άκρη στο βάθος, απέφευγε τους θαυμαστές του, η προφορά των γαλλικών του μετέφερε ίχνη της τσέχικης γλώσσας.

Το βράδυ της δεύτερης μέρας, ο δήμαρχος της πόλης του Κεμπέκ θα παρέθετε δείπνο προ τιμή των συμμετεχόντων σε εστιατόριο προσβάσιμο πεζή, σε έναν δρόμο όπου στη μία πλευρά υπήρχε το Restaurant Acropolis και στην άλλη πλευρά, λίγα μέτρα πιο πέρα, το Restaurant Parthénon. Ο απόηχος από τραγούδια της πατρίδας, δημοτικά και ρεμπέτικα, είχε προκαλέσει το ενδιαφέρον του Μιλάν, ας μην ξεχνάμε πως ο πατέρας του ήταν μουσικολόγος και πιανίστας, μαθητής του Λέος Γιάνατσεκ, πως ο Μιλάν διδάχτηκε πιάνο από τον πατέρα του, μουσικολογία και σύνθεση. Κατάφερε να τραγουδήσει μαζί μου κάποιες λέξεις ρεμπέτικου ρεφραίν.

Η μυθολογία τέτοιων συμπτώσεων βρίσκεται στην απαρχή μιας αραιής επιστολικής επικοινωνίας με αφορμή εκ μέρους μου την ενημέρωσή του για τις μεταφράσεις των έργων του στα ελληνικά και τις σχετικές κριτικές, για την ιστορία των εκδόσεων της Εστίας, στις οποίες είχε παραχωρήσει τα δικαιώματά του, για την προσωπικότητα της κυρίας Μάνιας Καραϊτίδη, με την οποία είχε σύντομες τηλεφωνικές συζητήσεις. Είχε την καλοσύνη να μου στέλνει αντίτυπα των βιβλίων του, το πρώτο ήταν «Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι», το έλαβα αμέσως μετά την επιστροφή μου από το Μοντρεάλ. Ετσι πέρασαν δέκα χρόνια, πέντε επιστολές, ίσως και δέκα λιγόλογα σημειώματα, περί του καιρού συχνά. Οσα ταξίδια έκανα στο Παρίσι για προσωπικούς και επαγγελματικούς λόγους δεν συνδυάστηκαν ποτέ με οποιαδήποτε επαφή με τον Μιλάν, ακόμα και όταν ο εκδότης του Gallimard παρενέβαινε. Οι κακές γλώσσες υποστήριζαν πως η γυναίκα του Βέρα, η Κουντέροβα όπως λέγαμε, ήταν ο φρουρός του.

Με αφορμή τη μετάφραση στα ελληνικά του βιβλίου του «H τέχνη του μυθιστορήματος», που μου είχε αναθέσει η Εστία το 1995, ο Λάκης Προγκίδης, φίλος του Κούντερα και μελετητής του έργου του, μεσολάβησε και ο Μιλάν συμφώνησε να τον επισκεφτώ στο διαμέρισμά του στην οδό Saint André des Arts (Μονπαρνάς), τελευταίος όροφος, αφού είχε προηγηθεί μια σειρά σύντομων μεταξύ μας γραπτών αποσαφηνίσεων των απόψεών του για το μυθιστόρημα γενικά, τη σπουδαιότερη, όπως επαναλάμβανε, προσφορά της Ευρώπης στον παγκόσμιο πολιτισμό. Ο Λάκης επέμενε να μου υπενθυμίζει πως ο Μιλάν εξακολουθούσε να αποφεύγει τις πολυλογίες, να μην αντέχει τα εγκώμια, τις συνεντεύξεις και τις φωτογραφίσεις, τις κοινωνικές κενότητες, δεν υπέγραφε βιβλία του, όλα γίνονταν, όπως πάντα, υπό το βλέμμα της συζύγου του, της Κουντέροβα, η οποία άνοιξε την πόρτα του διαμερίσματος, με εξέτασε από πάνω μέχρι κάτω, είπε, ως επιβεβαίωση αποδοχής, πως η γραβάτα μου ήταν «μοδάτη». Την έλυσα και την πρόσφερα στον Μιλάν: την έδεσε γύρω από τον λαιμό του, η Κουντέροβα σχολίασε ότι ταίριαζε στο πουκάμισό του, η ατμόσφαιρα είχε γαληνέψει, μου έδειξε να καθίσω. «Πριν από λίγο έφυγε ο Πολωνός υδραυλικός» είπε ο Μιλάν, «για φαντάσου πως ο Πολωνός υδραυλικός, για φαντάσου, μιλούσε τσέχικα».

Τα πράγματα πήγαν στραβά όταν κατεβαίνοντας ο Μιλάν και εγώ από τις σκάλες για να πάμε στο κοντινό βιετναμέζικο εστιατόριο, βρήκαμε παιχνίδι να πατάμε το κουμπί του ασανσέρ, το οποίο σταματούσε έτσι σε κάθε όροφο, οπότε η Κουντέροβα έφτασε στο ισόγειο μουτρωμένη, άνοιξε με δύναμη την εξώπορτα, μουρμουρίζοντας να μην κάνουμε βλακείες, δεν ήμαστε μικρά παιδιά. Ολα διορθώθηκαν στο εστιατόριο, όπου η συζήτηση περί της τέχνης του μυθιστορήματος και της μετάφρασης πήγαινε παράλληλα προς τον πλούτο των εδεσμάτων, η Κουντέροβα σχολίαζε ότι δεν ξέραμε τι λέγαμε από τη μια στιγμή στην άλλη, ας προσέχαμε επιτέλους ότι το κατάστημα πρόσφερε ως χωνευτικό ένα ποτό σε τόσο δα ποτηράκι, το οποίο όταν άδειαζε, άφηνε να φαίνεται στον πάτο μια γυμνή νεαρή! Η Κουντέροβα ήταν πανευτυχής, άπλωσε το χέρι της στον ώμο μου καθώς βγαίναμε από το εστιατόριο. Με ρώτησε πόσες μέρες ακόμα θα έμενα στο Παρίσι. «Ως το τέλος της βδομάδας» απάντησα. «Ωραία, ωραία» σχολίασε, «ο Μιλάν δεν θα είναι εύκαιρος ως το τέλος του μήνα».

Μπορώ να υποστηρίξω ότι το παρουσιαστικό του Μιλάν ήταν συμβατό με το έργο του. Ενας όμορφος άντρας, γέννημα μιας μικρής και πολυβασανισμένης χώρας, μέσα στον σωτήριο αέρα της κληρονομιάς του «Καλού στρατιώτη Σβέικ» του Γιάροσλαβ Χάσεκ, του «Ρομπότ» (λέξη που στα τσέχικα σημαίνει «εργασία») του Κάρελ Τσάπεκ, της «Πράγας» του Φραντς Κάφκα, του μουσικού ιδιώματος και των μελωδιών της Μοραβίας και Βοημίας του Αντονίν Ντβόρζακ, του «Μολδάβα», συμφωνικού ποιήματος από τη συλλογή «Η πατρίδα μου» του Μπέτριχ Σμέτανα, μια κληρονομιά που μόλυνε η ιδεολογική επιληψία των Γραμματέων του Κομμουνιστικού Κόμματος Αντονίν Νοβότνι και Γκουστάβ Χιούσακ ως τη «βελούδινη επανάσταση» του 1989, που εκφράστηκε από τους υποστηρικτές διανοούμενους της Χάρτας 77 και ευτύχησε να πετύχει αναίμακτα την κατάρρευση εκείνου του καθεστώτος λήθαργου και κομματικής αυτοϊκανοποίησης. Είναι σαν να λέμε πως με το ευεργέτημα του δημιουργού, ο οποίος είχε στερηθεί την ιθαγένειά του, είχε μεταπηδήσει από τη γλώσσα της μάνας του, τα τσέχικα, στη γλώσσα της δημιουργίας του, τα γαλλικά, ο Μιλάν είχε την ευλογία να βρίσκει μπροστά του όλες εκείνες τις πιθανότητες που καθιστούν το ανθρώπινο μια «ελαφρότητα» τόσο γελοία όσο και σπουδαία, υποχρεωτική, αφού δεν υπάρχει άλλη. «Οι χαρακτήρες στα βιβλία μου», έλεγε, «δεν γεννιούνται όπως οι άνθρωποι. Γεννιούνται από μια κατάσταση, μια πρόταση, μια μεταφορά, φέρνοντας μέσα στο κέλυφός τους μια βασική ανθρώπινη πιθανότητα. Οι χαρακτήρες στα έργα μου είναι οι δικές μου μη υλοποιημένες πιθανότητες. Για αυτό τους αγαπώ, αλλά και τους φοβάμαι». Πώς να το κάνουμε: ο Μιλάν Κούντερα επέβαλε το κύρος των μη υλοποιούμενων πιθανοτήτων, τέτοιο θάμβος Τέχνης.

Ο Φίλιππος Δ. Δρακονταειδής είναι συγγραφέας. Εχει μεταφράσει την «Τέχνη του μυθιστορήματος» του Μ. Κούντερα