Πώς να διαλέξεις το σωστό παπούτσι σήμερα

Ο Τζόναθαν Μπέβερλι θυμάται ακόμη την ημέρα που βγήκε από ένα κατάστημα αθλητικών ειδών το καλοκαίρι του 1990 έχοντας ανά χείρας ένα ζευγάρι χοντροκομμένα, δύσκαμπτα, «χειριστικά» Nike και έχοντας τα λόγια του πωλητή ακόμη στα αφτιά του: «Χρειάζεσαι αυτά τα παπούτσια και τα χρειάζεσαι τώρα». Ενας τεχνικός υποδημάτων είχε παρατηρήσει το βάδισμά του σε διάδρομο, ανέλυσε το ιστορικό προπόνησης και τραυματισμών του (ναι, αυτά στις ΗΠΑ συνέβαιναν από τις αρχές των 90s) και είχε καθορίσει ποια μοντέλα θα του επέτρεπαν να τρέξει σωστά και να αποφύγει μελλοντικούς τραυματισμούς. Δεν είχε μεγάλη σημασία αν του άρεσαν ή αν ένιωθε άνετα φορώντας τα (όχι, και στις δύο περιπτώσεις). «Αποδέχτηκα τη “διάγνωση”», θυμάται «και υπάκουα έτρεχα με αυτά μέχρι να έρθει η ώρα να πάρω μια νέα συνταγή».

Αν και δεν ήταν όλοι οι πωλητές παπουτσιών της εποχής τόσο δογματικοί, η συμπεριφορά του αντικατόπτριζε τη μακροχρόνια αποδεκτή πεποίθηση της βιομηχανίας του τρεξίματος ότι τα παπούτσια ήταν στην ουσία ιατρικές συσκευές. Σε μεγάλο μέρος της ιστορίας τους, τα παπούτσια τρεξίματος έχουν σχεδιαστεί, κυκλοφορήσει στην αγορά, αναθεωρηθεί και πωληθεί σε μεγάλο βαθμό με βάση την ικανότητά τους να αποτρέπουν τραυματισμούς.

«Σήμερα, ωστόσο, ο κλάδος ανατρέπει σταδιακά την υπόθεση ότι τα παπούτσια θα διορθώσουν και θα προστατέψουν τους δρομείς», λέει ο αμερικανός κόουτς και ειδικός δρομικού εξοπλισμού στο περιοδικό «Outside». Οι εταιρείες δημιουργούν τώρα παπούτσια που υπόσχονται να βελτιώσουν την απόδοση και την εμπειρία τρεξίματος και οι δρομείς, αντί να τους συνταγογραφούνται τα μοντέλα που χρειάζονται, ενθαρρύνονται να επιλέξουν αυτά που τους αρέσουν – παπούτσια που τους κάνουν να νιώθουν άνετοι, γρήγοροι και χαρούμενοι.

1      Η ιδεολογική δομή του πρηνισμού

Η ιδέα των παπουτσιών τρεξίματος ως συσκευών πρόληψης τραυματισμών χρονολογείται από την αρχή του σύγχρονου τρεξίματος. Το Nike Cortez του 1972 (αυτό που φορούσε ο Φόρεστ Γκαμπ), το πρώτο παπούτσι για τρέξιμο που σχεδιάστηκε για ευρύ κοινό, περιελάμβανε μια μαλακή ενδιάμεση σόλα, ένα νέο χαρακτηριστικό που λεγόταν ότι ελαχιστοποιούσε το στρες της πρόσκρουσης και ανασηκωμένη φτέρνα, που υποτίθεται ότι μείωνε την πίεση στον αχίλλειο τένοντα. Μέσα σε λίγα χρόνια, η βιομηχανία άνθησε με εκατοντάδες νέα μοντέλα που διαθέτουν αντικραδασμική προστασία και υποστήριξη σχεδιασμένη για τη μείωση των τραυματισμών. Το 1980, ο εμβιομηχανικός Πίτερ Κάβανο συνέκρινε τα παπούτσια για τρέξιμο με τα συνταγογραφούμενα φάρμακα στο βιβλίο του «The Running Shoe Book» και έφτιαξε μια λίστα ελέγχου 23 σημείων για τη διάγνωση των χαρακτηριστικών μείωσης τραυματισμών που πρέπει να αναζητήσουν οι δρομείς για να επιλέξουν το σωστό παπούτσι για τις συγκεκριμένες ανάγκες τους.

Στις αρχές των 80s, οι εταιρείες προχώρησαν ακόμη περισσότερο, εισάγοντας πιο σταθερές βάσεις και σφήνες στην πλευρά της καμάρας των ενδιάμεσων σολών για να διορθώσουν τον υπερβολικό πρηνισμό, την υπερβολική κύλιση του ποδιού προς τα μέσα που κατηγορήθηκε ευρέως για πολλούς τραυματισμούς. Η διάγνωση του επιπέδου πρηνισμού κάποιου έγινε γρήγορα πρωταρχική ενασχόληση για τους δρομείς. Οι περισσότεροι συνιστούσαν τότε να κάνει κανείς τις δοκιμές της «βρεγμένης πατούσας» για να αποκαλύψει το ύψος της καμάρας και το συσχετισμένο επίπεδο πρηνισμού. Οι «ειδικοί» πραγματοποιούσαν πελματογραφήματα και διέγνωσκαν ότι οι δρομείς είχαν είτε ουδέτερο πάτημα (και άρα ήταν ελεύθεροι να επιλέξουν οποιαδήποτε παπούτσια), είτε είχαν μέτριο υπερπρηνισμό (άρα θα στρέφονταν προς τα «σταθερά» μοντέλα stabilty), είτε θα είχαν σοβαρό υπερπρηνισμό (οπότε θα ήταν καταδικασμένοι να φορούν βαριά, δύσκαμπτα μοντέλα «ελέγχου κίνησης» – motion control). Αυτές οι κατηγορίες υιοθετήθηκαν παγκοσμίως από τις εταιρείες, τα καταστήματα και τους οδηγούς, και αυτή η «ιδεολογική δομή» του πρηνισμού θα διατηρούνταν για περισσότερες από δύο δεκαετίες.

2      Το κίνημα του μινιμαλισμού

Οι πρώτες φωνές αλλαγής αυτής της νοοτροπίας ξεκίνησαν στις αρχές της δεκαετίας του 2000, επισημαίνει ο Τζόναθαν Μπέβερλι, όταν η έρευνα αποκάλυψε την έλλειψη αποδεδειγμένης σχέσης μεταξύ των πραγματικών ποσοστών τραυματισμών και των δύο βασικών χαρακτηριστικών των παπουτσιών για τρέξιμο: απορρόφηση κραδασμών (cushioning) και σταθερότητα (stability). Αντίθετα, οι επιστήμονες πρότειναν ότι το τρέξιμο είναι φυσικό και ότι το σώμα μας δεν χρειάζεται πρόσθετη υποστήριξη ή διόρθωση. Καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας, οι φωνές έγιναν ένα κίνημα που έφτασε στα όρια της θρησκείας, με «ευαγγέλιο» το βιβλίο «Born to Run» του Κρίστοφερ Μακντούγκαλ (στα ελληνικά από τις εκδ. Key Books, μτφ. Στέλλα Κάσδαγλη). Ομως, ενώ οι πιστοί απέρριπταν τα υπερβολικά «φτιαγμένα» παπούτσια – ή και γενικώς τα παπούτσια – διατηρήθηκε η πεποίθηση ότι τα σωστά υποδήματα θα κρατούσαν τους δρομείς υγιείς. Αντί για μοντέλα cushioning και stability, ωστόσο, προώθησαν μινιμαλιστικά μοντέλα που άφηναν τα πόδια να κινούνται φυσικά ως το κλειδί για τρέξιμο χωρίς τραυματισμούς. Αλλά όταν κι αυτά απέτυχαν να λύσουν όλα τα δεινά, και αντ’ αυτού οδήγησαν σε νέους τραυματισμούς, το κίνημα κατέρρευσε όσο γρήγορα είχε ανέβει.

Απογοητευμένοι, πολλοί επέστρεψαν στις παλιές κατηγορίες (στην πραγματικότητα, το 85% των δρομέων συνέχισαν να αγοράζουν μοντέλα stability και cushioning ακόμη και κατά τη διάρκεια της μινιμαλιστικής τρέλας). Οι εταιρείες συνέχισαν να βγάζουν τα μπεστ σέλερ δοκιμασμένα μοντέλα τους, όπως το Brooks Adrenaline και το Asics Kayano, οι κριτικές εξακολουθούσαν να αναφέρουν «προστατευτικά» χαρακτηριστικά παπουτσιών και τα εξειδικευμένα καταστήματα προσπάθησαν να αξιολογήσουν ποια από αυτά χρειάζονταν οι δρομείς.

3      Η άνεση σημαντικότερη από τη διόρθωση

Ομως το status quo είχε κλονιστεί. Νέες μάρκες που είχαν εμφανιστεί στη μεγάλη αναταραχή του μινιμαλισμού δημιουργούσαν μοντέλα που ήταν δύσκολο να χωρέσουν στα παλιά κουτάκια: Τα Hoka, με τις χοντρές, αντικραδασμικές σόλες που κουνιούνται μπρος πίσω αντί να λυγίζουν. Τα Altra, με τον φαρδύ χώρο μπροστά για τα δάχτυλα, το χαμηλό τακούνι αλλά με άφθονη αντικραδασμική προστασία. Τα On, με φούσκες συμπίεσης στα πέλματά τους. Οι καθιερωμένες μάρκες έπρεπε να καινοτομήσουν για να ανταγωνιστούν, και το έκαναν. Η Adidas ανέπτυξε τον αφρό Boost, ο οποίος υποσχέθηκε περισσότερη επιστροφή ενέργειας και θόλωνε τη διάκριση μεταξύ παπουτσιών cushion και performance. Η Brooks, γνωστή από καιρό για τα παπούτσια stability της, άρχισε να καταργεί σταδιακά τις βάσεις ελέγχου κίνησης αντί για λιγότερο παρεμβατικές, πιο ευέλικτες επιλογές στο πάτημα. Σε όλη τη βιομηχανία, το επάνω μέρος των παπουτσιών εξελίχθηκε με ελαστικά πλεκτά που συγκρατούν το πόδι ενώ επέτρεπαν φυσικές κινήσεις.

Εν τω μεταξύ, οι ειδικοί επεσήμαιναν όλο και περισσότερο ότι η πίστη μας στα παπούτσια και στη διαδικασία διάγνωσης ήταν λανθασμένη. Οχι μόνο τα παπούτσια αποτυγχάνουν να ελέγξουν την κίνηση του ποδιού, είπαν, αλλά ο πρηνισμός είναι φυσιολογικός και κανείς δεν μπορεί να εντοπίσει ακριβώς πού γίνεται υπερβολικός για οποιονδήποτε δρομέα. Η μηχανική του πατήματος και του διασκελισμού του ποδιού ποικίλλει επίσης φυσικά ανάλογα με τα μεμονωμένα χαρακτηριστικά του σώματος και είναι πολύ δύσκολο να εντοπιστούν τυχόν πτυχές που χρειάζονται παρέμβαση. «Θα μπορούσατε να πάρετε 10 φυσικοθεραπευτές, 10 ποδολόγους και 10 ορθοπεδικούς και να τους βάλετε να παρακολουθήσουν έναν δρομέα σε έναν διάδρομο και θα λάβετε 30 διαφορετικές περιγραφές αυτού που βλέπουν και τη σημασία αυτού που βλέπουν», λέει ο Πολ Λάνγκερ, πρώην πρόεδρος της Αμερικανικής Ακαδημίας Ποδιατρικής Αθλητιατρικής.

4      Η αλληλεπίδραση με το πόδι

Το 2015, Μπένο Νιγκ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κάλγκαρι και ένας από τους κορυφαίους ερευνητές εμβιομηχανικής στον κόσμο, έκανε τη ριζοσπαστική πρόταση ότι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος επιλογής παπουτσιών ήταν αυτό που ονόμασε «φίλτρο άνεσης». Η διάρκεια της έρευνάς του είχε αποτύχει να επικυρώσει τις παλιές μεθόδους συνταγογράφησης υποδημάτων και νέες μελέτες είχαν δείξει ότι οι δρομείς που επέλεξαν παπούτσια ή πάτους που έβρισκαν πιο άνετα είχαν λιγότερους τραυματισμούς και έτρεχαν πιο αποτελεσματικά.

«Δεν πρέπει απλώς να βάλετε το πόδι στο παπούτσι και να πείτε, “α, ωραίο”», λέει ο Νιγκ. «Θα πρέπει να βγείτε και να τρέξετε λίγο». Στο μοντέλο του, το πιο άνετο παπούτσι «εξαφανίζεται» στο τρέξιμο: ακουμπάς εκεί που περιμένεις να προσγειωθείς και μεταβαίνεις ομαλά και σταθερά στην πλατφόρμα, το πόδι σου κινείται όπως θέλει μέσα από τον βηματισμό, νιώθεις συνδεδεμένος και απορροφημένος από το έδαφος, κυλάς γρήγορα και φυσικά.  Παραδέχεται ότι η άνεση είναι μάλλον υποκειμενική, αλλά είναι πιο αποτελεσματική από τη διάγνωση που βασίζεται σε λανθασμένες υποθέσεις και μεθόδους αξιολόγησης.

«Δεν μπορούμε να συνταγογραφήσουμε υποδήματα», λέει στo «Outside» ο Σάιμον Μπάρτολντ, εμβιομηχανικός και σύμβουλος σχεδιασμού υποδημάτων. «Απομακρυνόμαστε από ανθρώπους που προσπαθούν να κάνουν ανάλυση βάδισης σε δρομείς. Προσπαθούμε περισσότερο να κατανοήσουμε την αλληλεπίδραση του παπουτσιού και του ποδιού αντί να ανησυχούμε για το αν υπερπρηνίζουμε ή πόση αντικραδασμική προστασία χρειαζόμαστε. Είναι κάτι ξεπερασμένο». Υπάρχει μια προσδοκία ότι το παπούτσι μπορεί να κάνει το τρέξιμό σας πιο ευχάριστο, και αυτό είναι αρκετό.

5      Τα «μαγικά» σούπερ παπούτσια

Κι ενώ οι δρομείς άρχισαν να εκτιμούν την άνεση έναντι της διόρθωσης, μια άλλη βόμβα άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τα παπούτσια τρεξίματος. Το 2016 η Nike παρουσίασε το VaporFly 4% το οποίο ισχυρίστηκε ότι βελτιώνει τη δρομική οικονομία 4%. Μελέτες απέδειξαν ότι οι ισχυρισμοί είναι αληθινοί: αυτά τα σούπερ παπούτσια και τα ξαδέρφια τους που δημιουργήθηκαν σύντομα από κάθε μάρκα μπορούν να σας βοηθήσουν να τρέξετε πιο γρήγορα με λιγότερη προσπάθεια. Τα παπούτσια για τρέξιμο εκπλήρωσαν ξαφνικά μια παιδική φαντασίωση: «μαγικά» υποδήματα που μας κάνουν να πετάξουμε ή τουλάχιστον μας μεταμορφώνουν σε καλύτερους αθλητές.

Σήμερα, καθώς τα υλικά και τα σχέδια από σούπερ παπούτσια εμφανίζονται σε όλα τα νέα μοντέλα, το ίδιο ισχύει και για την υπόσχεση ότι τα παπούτσια μπορούν να βελτιώσουν την απόδοση και την εμπειρία μας. Είτε ψάχνεις παπούτσι για να κάνεις ατομικό ρεκόρ στον μαραθώνιο, είτε ένα μοντέλο για αρχάριους που θα σε βοηθήσει να τρέξεις το πρώτο σου πεντάρι, υπάρχει η προσδοκία ότι το παπούτσι μπορεί να κάνει το τρέξιμο πιο ευχάριστο.

6      Το ερώτημα της… ευτυχίας

Οι έμποροι, οι κριτικοί παπουτσιών, ακόμη και οι ποδολόγοι εγκαταλείπουν όλο και περισσότερο τη μακροχρόνια ιδέα ότι ένα παπούτσι πρέπει να διορθώνει τα πράγματα. Οι δρομείς εξακολουθούν να ρίχνουν στα παπούτσια το φταίξιμο για τραυματισμούς και πολύ συχνά πιστεύουν ότι το σωστό μοντέλο θα θεραπεύσει τα πονεμένα γόνατα ή τα πόδια τους. Ωστόσο, τα στοιχεία παραμένουν ελάχιστα ότι οποιοδήποτε στοιχείο ενός παπουτσιού μπορεί να αποτρέψει ή να θεραπεύσει τραυματισμούς. Και, ακόμα κι αν μπορούν, δεν γνωρίζουμε αρκετά για να μπορέσουμε να «συνταγογραφήσουμε» τα σωστά συστατικά.

«Υπάρχουν τόσο πολλές ερωτήσεις στις οποίες δεν μπορούμε να απαντήσουμε ακόμα, είναι δύσκολο να δώσουμε μια συγκεκριμένη απάντηση σε έναν συγκεκριμένο δρομέα», λέει ο Λοράν Μαλιζού, ερευνητής στο Ινστιτούτο Υγείας του Λουξεμβούργου και κορυφαίος ειδικός σήμερα στα παπούτσια τρεξίματος και τους τραυματισμούς. Αν κάποιος δρομέας τον ρωτούσε τι παπούτσια να φορέσει, ο Μαλιζού θα του απαντούσε πως είναι προσωπικό ζήτημα. Αντίθετα, θα του έλεγε: «Τι παπούτσι φοράς τώρα; Σου αρέσει; Σε κάνει να νιώθεις καλά; Αν σου αρέσει, κράτησέ το. Αν δεν σου αρέσει, άλλαξέ το. Αυτό είναι όλο».