Σαν γυναικεία φιγούρα του Βισκόντι…

Γνώρισα την Κατερίνα Χέλμη πριν από είκοσι περίπου χρόνια ένα καλοκαίρι στην Ανδρο, ήταν μαζί με τον σύντροφό, της καθηγητή Κωνσταντίνο Σβολόπουλο. Γρήγορα γίναμε φίλοι και οι συνάξεις μας εξελίχθηκαν σε ατέρμονες συνεδρίες, πάντα με κόσμια περιβολή και ποτέ με την ελαφρότητα των ενδυμάτων των παραλιών ή της θάλασσας παρότι απλωνόταν σαγηνευτικά πλησίον μας.

Σε αυτές τις συνευρέσεις την κοίταζα καταγοητευμένος, πράγμα που καθόλου δεν της διέφυγε, το αντίθετο μάλιστα θα έλεγα.

Με γοήτευε η ερωτεύσιμη αριστοκρατική κορμοστασιά της, η οποία στα δικά μου μάτια παρέπεμπε απευθείας στα σαγηνευτικά γυναικεία πρόσωπα του Βισκόντι και με κάποιον τρόπο μου θύμιζε τη Σιλβάνα Μανγκάνο στον «Θάνατο στη Βενετία».

Ηταν μια αέρινη ύπαρξη με μια εύγλωττη συνεχή σιωπή, με ένα ελαφρό υπομειδίαμα και συγχρόνως μια αδιόρατη θλίψη στα σταθερά χαμογελαστά και παιχνιδιάρικα μάτια της, που όμως όπως την έβλεπες δίπλα στον σύντροφό της, καθηγητή και διανοούμενο Κωνσταντίνο Σβολόπουλο, παρέπεμπε σε ζευγάρι ηρώων από τα θεατρικά του Πίντερ με κυρίαρχο το γυναικείο μέλος.

Αυτές οι συνεχείς και ευφρόσυνες διανοητικές συνεδρίες πριν αποχωριστούμε κατέληξαν στο διακριτικό αίτημα της Κατερίνας Χέλμη να συμμετάσχει στην ταινία που μαζί με την Ελένη, τη γυναίκα μου, ετοιμάζαμε τότε, τον «El Greco».

Απλώς να συμμετάσχει, όχι να παίξει κάποιον ρόλο.

Αυτή η επιθυμία της αυτομάτως μου θύμισε – ποιος ξέρει γιατί – τη σκηνή από την ταινία μας «Καβάφης», όπου η Μάγια Λυμπεροπούλου ως μητέρα του ποιητή, λίγο πριν φύγει από τη ζωή, ξυπνάει λέγοντας «θέλω να φωτογραφηθώ», για να αναχωρήσει λίγο αργότερα για τους «βαθείς κρυφούς κυπαρισσώνες».

Η Κατερίνα Χέλμη ήθελε, φαντάζομαι, να αφήσει με κάποιον τρόπο ένα αδιόρατο ίχνος πριν από τη μέλλουσα αναχώρησή της.

Δεν της το αρνήθηκα. Την κάλεσα στο πλατό για να δώσει μια παρουσία ως ισπανίδα αριστοκράτισσα που παρακολουθεί τον Θεοτοκόπουλο να χορεύει έναν κρητικό χορό. Ενδυματολόγος της ταινίας ήταν η Λάλα Ουέτε, η οποία, όπως ήταν φυσικό, δεν ήξερε ποια είναι η Κατερίνα Χέλμη. Οταν η Χέλμη εμφανίστηκε μαζί με κομπάρσους για να ντυθεί, η Ουέτε έτρεξε σε μένα και με ρώτησε «ποια είναι αυτή η αρχόντισσα; Μοιάζει να είναι μια πολύ ξεχωριστή γυναίκα».

Της απάντησα ότι πράγματι είναι μια μεγάλη προσωπικότητα του ελληνικού θεάτρου και κινηματογράφου, μια πολύ ξεχωριστή γυναίκα όπως ακριβώς την είχε αποκαλέσει, η οποία μας έκανε τη τιμή να αφήσει ένα ίχνος από το καλλιτεχνικό αποτύπωμά της στην ταινία μας.

Ναι, η Κατερίνα Χέλμη ήταν μια ξεχωριστή προσωπικότητα του ελληνικού θεάτρου και του κινηματογράφου. Αλλά και μια περήφανη γυναίκα που ποτέ δεν επιδίωξε να επιβάλει αυτή την προσωπικότητα – αντιθέτως μάλιστα.

Αιωνία της η μνήμη.

Ο Γιάννης Σμαραγδής είναι σκηνοθέτης