Ο νεο-οθωμανισμός

Ο γνωστός ως «νεο-οθωμανισμός» που έχει αποβεί βασικός φόβος των Ελλήνων και μία από τις κύριες κατηγορίες κατά της Τουρκίας είναι όρος απροσδιόριστος και δυσνόητος, μια έννοια που «γλιστράει» ανάλογα με το ποιος τη χρησιμοποιεί, Τούρκος, Ελληνας ή άλλος.

Ωστόσο ακόμη και για τους Τούρκους η  έννοια του νεο-οθωμανισμού (Yeni Osmanlicilik) δεν είναι μία αλλά τουλάχιστον τέσσερις: (1) η ιστορική, δηλαδή η ιδεολογία και τάση των φιλελεύθερων Οθωμανών (των γνωστών ως Νεο-Οθωμανών του 19ου αιώνα, των Namιk Kemal, Ziya Pasa, Ibrahim  Sinasi και Ali Suavi, και στη συνέχεια των φιλελεύθερων Νεότουρκων υπό τον πρίγκιπα Sabahaddin) που στόχευαν στη δημιουργία ενός πλουραλιστικού πολυεθνικού δημοκρατικού οθωμανικού κράτους και όχι ενός εθνικού τουρκικού κράτους· (2) η ήπια σύγχρονη μορφή της που έχει συνδεθεί με τον Τουργκούτ Οζάλ και στοχεύει στις αγαστές, πολιτιστικές αλλά κυρίως οικονομικές σχέσεις με τα κράτη που προέκυψαν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία· (3) η νοσταλγική θέαση, η ιστορική συνείδηση του πώς οι Τούρκοι σκέπτονται και θυμούνται το παρελθόν για να κατανοήσουν το σήμερα, που έχει εκφραστεί κυρίως από επιφανείς λογοτέχνες (όπως ο Yahya Kemal Bayatli, ο Ahmet Hamdi Tanpinar, ο Necip Fazil Kisakürek και άλλοι), που βέβαια είναι το ακριβώς αντίθετο από αυτό που πρέσβευε ο Κεμάλ Ατατούρκ που είχε αμαυρώσει και εξοβελίσει την Οθωμανική Αυτοκρατορία (όπως είχε κάνει ο Αδαμάντιος Κοραής σε σχέση με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία)· και (4) η σύγχρονη πιο επιθετική εκδοχή της που επιδιώκει ηγεμονικό ρόλο στην περιοχή, με την Τουρκία να φέρεται και να λειτουργεί ως ηγεμονική περιφερειακή δύναμη έναντι των μικρότερων γειτόνων της, η οποία στην πιο ακραία της εκδοχή είναι και αναθεωρητική των συνόρων, ειδικά νοτίως και προς ανατολάς (έναντι της Συρίας και του Ιράκ, ειδικά στις κουρδικές περιοχές). Κατεξοχήν οπαδός του νεο-οθωμανισμού έχει θεωρηθεί ο Αχμέτ Νταβούτογλου (γνωστός για το δόγμα του περί τουρκικού «στρατηγικού βάθους») ο οποίος το είχε αρνηθεί μάλλον για να μη θεωρηθεί ότι υποστηρίζει την τέταρτη εκδοχή του όρου. Και βέβαια ο Ερντογάν έχει θεωρηθεί (όχι μόνο από την Ελλάδα αλλά και από τη Δύση) ως κατεξοχήν εκπρόσωπος του νεο-οθωμανισμού, με τη μεγάλη έμφαση που δίνει στο οθωμανικό παρελθόν και στην οθωμανική και ισλαμική κληρονομιά και ταυτότητα της Τουρκίας. Το ερώτημα είναι ποιου είναι θιασώτης, του δεύτερου, του τρίτου ή ίσως του τέταρτου όπως θεωρούν οι περισσότεροι Ελληνες; Πάντως απ’ ό,τι φαίνεται ο νεο-οθωμανισμός του Ερντογάν είναι η επίτευξη ηγετικού ρόλου για την Τουρκία και για τον ίδιο στο σύνολο του ισλαμικού κόσμου, με όχημα το οθωμανικό παρελθόν τότε που όντως η αυτοκρατορία εκείνη ήταν ο ηγέτης του ισλαμικού (για την ακρίβεια, του σουνιτικού ισλαμικού) κόσμου.

Ενα άλλο πρόβλημα με τον όρο νεο-οθωμανισμός είναι από ποιον εφευρέθηκε. Υπάρχουν τρεις εκδοχές. Η μια είναι ότι ο όρος είναι του βρετανού τουρκολόγου David Barchard, στο βιβλίο του Turkey and the West του 1985. Ο Barchard τον έθετε ως μια από τις εναλλακτικές της Τουρκίας στο μέλλον, ορίζοντάς τον ως «τη συνείδηση του οθωμανικού αυτοκρατορικού παρελθόντος», υποστηρίζοντας ότι στο μέτρο που η Τουρκία θα ισχυροποιούνταν οικονομικά θα επιζητεί όλο και περισσότερη επιρροή και ηγετικό ρόλο στην περιοχή της.

Μια άλλη άποψη είναι ότι ο όρος είναι του διακεκριμένου τούρκου δημοσιογράφου και πανεπιστημιακού Cengiz Candar, όταν στις αρχές της δεκαετίας του 1990 ήταν ο σύμβουλος του Οζάλ στην εξωτερική πολιτική. Ο Candar είχε μιλήσει για μια διαφοροποιημένη τουρκική πολιτική που θα βασίζεται στην «οθωμανική ιστορική κληρονομιά» (προφανώς εννοώντας την ανωτέρω δεύτερη έννοια και όχι την τέταρτη).

Υπάρχει και μια ενδιαφέρουσα τρίτη εκδοχή που έχουν υποστηρίξει Τούρκοι, ότι ο όρος είναι ελληνικής προέλευσης και προέκυψε μάλιστα κατά την Κρίση της Κύπρου το 1974, με προφανή στόχο να αμαυρωθεί διεθνώς η Τουρκία ως επιθετική. Στη δική μου έρευνα είδα αυτόν τον όρο να αναφέρεται πρώτη φορά το 1978, από τον πρωθυπουργό της Τουρκίας Μπουλέντ Ετζεβίτ σε συνομιλία που είχε με τον έλληνα πρώην πρέσβη στην Αγκυρα Δημήτρη Κοσμαδόπολο. Ο Ετζεβίτ είπε στον Κοσμαδόπουλο (στις 19 Οκτωβρίου 1978) ότι μια «διπλή δαμόκλειος σπάθη» επικρέμαται πάνω από τους δύο λαούς μας. Από τη μια μεριά «οι Τούρκοι ζουν με τον μύχιο εφιάλτη του στραγγαλισμού τους αν η Ελλάδα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα. Από την άλλη, οι Ελληνες διαβλέπουν έναν νεοοθωμανικό επεκτατισμό που απειλεί την κυριαρχία τους στα νησιά». Και οι δύο συνομιλητές (που υπήρχε μεταξύ τους αμοιβαία εκτίμηση) συμφώνησαν ότι εδώ ακριβώς βρίσκεται ο κόμβος (crux) των ελληνοτουρκικών προβλημάτων.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Επίλυσης Συγκρούσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο