«Γλωσσικά φιλελεύθερος»

Το πρώτο που θα ήθελα να επισημάνω είναι ότι οι παράγοντες που επικαθορίζουν το είδος της σχέσης που αναπτύσσουμε με τη γλώσσα είναι πολλοί. Αφήνω για την ώρα έξω από τον λογαριασμό, χωρίς ωστόσο να το παραγνωρίζω, το ζήτημα του «ταλέντου» ή της «έμφυτης ικανότητας», για να τονίσω τον σημαντικό ρόλο του σχολείου και γενικότερα, θα έλεγα, της εκπαιδευτικής ιδεολογίας που διέπει διαφορετικές περιόδους και διαφορετικές γενιές. Και για να γίνω πιο συγκεκριμένος: η δικιά μου γενιά, με το εξατάξιο γυμνάσιο, κυρίως στις τελευταίες τάξεις (αυτές που σήμερα αντιστοιχούν στο Λύκειο) έπρεπε να γράφει τις εκθέσεις της στην καθαρεύουσα. Αυτό σήμερα μπορεί να ακούγεται σαν «mission impossible», δεν ήταν όμως ακριβώς έτσι τότε όταν η διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών, τουλάχιστον στο λεγόμενο Κλασικό, διέθετε μεγαλύτερο ζωτικό χώρο στο πρόγραμμα, γινόταν με πιο επίμονη σχολαστικότητα στα ζητήματα της γραμματικής και του συντακτικού και αξιολογούνταν πιο αυστηρά από τους καθηγητές.

Περισσότερα, λοιπόν, αρχαία και άσκηση καθαρεύουσας γραφής, τότε. Και αν με ρωτήσει κάποιος: «Υπήρξε αυτό ευεργετικό για τη σχέση σου με τη γλώσσα;» θα απαντήσω ανενδοίαστα ναι. Μπορεί οι μοντέρνοι γλωσσολόγοι να νοιάζονται κυρίως για τη συγχρονία της γλώσσας αλλά η γλώσσα είναι μεστή ιστορικότητας σε όλα τα επίπεδά της και όσο περισσότερο εξοικειωμένος είναι ο χρήστης της ελληνικής με τη ζάπλουτη ιστορικότητά της τόσο πιο πιθανό είναι ότι θα μπορεί να μιλήσει και να γράψει όχι μόνο σωστά αλλά και δυναμικά, χυμώδη ελληνικά. Το έχω πει και άλλη φορά: όποιος αμφισβητεί τη σημασία αυτής της γνώσης/εξοικείωσης για τη γλωσσική μας ευμάρεια είναι σα να αρνείται ότι περισσότερο αλάτι κάνει το φαϊ πιο αλμυρό.  Άλλο τώρα αν η σημερινή εκπαιδευτική ιδεολογία, αλλά και το σχολικό πρόγραμμα, για διάφορους λόγους δεν αντέχουν ή δεν επιτρέπουν τέτοιες ιστορικές «σχολαστικότητες».

Δεν είναι άσχετη με τα προηγούμενα μια πολύ προσωπική εμμονή. Επειδή ο μορφολογικός συντηρητισμός της νέας ελληνικής σε σχέση με προηγούμενες ιστορικές μορφές της είναι εξαιρετικά ισχυρός, βλέπω πάντα εδώ χώρο για ένα είδος προσαρμοσμένης, «δαμασμένης»,  χωρίς στόμφο και εκζήτηση,  λογιότητας που πολλαπλασιάζει την εκφραστική της εμβέλεια και ακρίβεια. Αλλά γι’ αυτήν την «υψηλής τεχνολογίας» ελληνική που έχω κατά νου χρειάζεται τόλμη και αρετή – όπως και για την ελευθερία.

Πιστεύω ακόμη στην υψηλή θρεπτική αξία που έχει η γνωριμία με άλλες γλώσσες, με άλλα γλωσσικά συστήματα, για τη διέγερση και το ακόνισμα μηχανισμών που είναι ενδιάθετοι στην, και συμβατοί με, την πρώτη, τη μητρική μας, γλώσσα.

Για να το πω αλλιώς, ψηφίζω νεοελληνικό γλωσσικό φιλελευθερισμό: και τα αγαθά της ωραίας μάνας και συνετή, σωστά ρυθμισμένη, εξωστρέφεια. Γιατί τελικά η γλώσσα δεν αντανακλά απλώς τον πλούτο της πραγματικότητας αλλά δημιουργεί και «συντάσσει» ένα δεύτερο επίπεδο πραγματικότητας, που όσο πιο πλούσιο είναι τόσο καλύτερα, θαρρώ, μπορούμε να διαγνώσουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο μας.

Ο Θ. Παπαγγελής είναι καθηγητής Λατινικής Φιλολογίας (ΑΠΘ), ακαδημαϊκός. Εχει μεταφράσει, εκτός άλλων, την «Αινειάδα» του Βιργιλίου (ΜΙΕΤ, 2018) και το «Περί φύσεως» του Λουκρήτιου (Gutenberg, 2021)