Γιατί δεν γράφονται πια κύκλοι τραγουδιών;

Δεν είναι μακριά από την αλήθεια η άποψη που ταυτίζει την άνθιση των κύκλων τραγουδιών με μια χρονική περίοδο όπου τόσο η δισκογραφία όσο και οι τέχνες – ποίηση, μουσική, στίχος – γνώριζαν μια πρωτοφανή έκρηξη ποσοτική και καλλιτεχνική. Ηταν η χρυσή εποχή του ελληνικού τραγουδιού η οποία έχει παρέλθει. Μεγάλοι συνθέτες κατέβασαν τον λόγο ανυπέρβλητων ποιητών μέσω της μελοποίησης στο ευρύ κοινό ορίζοντας νέα παιδεία στο κεφάλαιο της μουσικής. Αναγκαία είναι η παραδοχή ότι το ιστορικό συγκείμενο στο οποίο δρούσαν απαιτούσε μια τέτοια έκφραση. Ηταν μια κοινωνία στην οποία συντελούνταν σε όλα τα πεδία δραστικές μεταβολές και – αλίμονο – η τέχνη τις κατέγραψε. Το περιεχόμενο αυτής της έκφρασης έδωσε δίσκους-ορόσημο με κύκλους τραγουδιών που αφουγκράζονταν μέσα από την κοινή ανάσα στιχουργού – ποιητή και συνθέτη.

Από το «εμείς» στο «εγώ»

Ο σπουδαίος συνθέτης Χρήστος Λεοντής ανήκει σε αυτή τη γενιά που ευτύχησαν να εκφραστούν μέσα από κύκλους τραγουδιών. Οπως χαρακτηριστικά λέει ο ίδιος «κάτι αναζητούσαμε να βρούμε και να το εκφράσουμε γι’ αυτό που γινόταν γύρω μας. Και επιθυμούσαμε να το περιγράψουμε μέσα από την ποίηση και τις συνθέσεις». Να διαπνέεται δηλαδή ένα έργο από συναισθηματική και πνευματική ομοιογένεια. «Οι σημερινοί καλλιτέχνες άραγε δεν αισθάνονται αυτή την ανάγκη; Να ολοκληρώσουν δηλαδή ένα θεματικό περιεχόμενο του έργο τους; Για εμάς στην πορεία μιας αναζήτησης ακουμπούσαμε σε ένα κοινό όραμα για να ολοκληρωθεί μια εικόνα που είχαμε στο μυαλό μας: τραγούδια του έρωτα, του αγώνα, της εξέγερσης, της αγωνίας, τραγούδια που ποικίλουν θεματολογικά και εμπεριέχουν όλες τις εκφάνσεις της ζωής. Δεν υπάρχει πια η κοινωνική και πνευματική ανησυχία για να εκφραστούν οι δημιουργοί μέσα από κύκλους τραγουδιών – πλην ελαχίστων εξαιρέσεων. Θα πρέπει να σκύψουν πάνω σε αυτό που απασχολεί τον κόσμο και τους ίδιους και να το αφηγηθούν μέσα από τη δημιουργία τους. Η παραίτηση δεν είναι καλός σύμβουλος για τους καλλιτέχνες». Σύμφωνα με τον κ. Λεοντή κάθε εποχή χρειάζεται τα τραγούδια της, «να επιστρέψουμε στο “εμείς” και να φύγουμε από το “εγώ”». Η δισκογραφία έχει συνδέσει τους κύκλους τραγουδιών με τον LP (Long Play) δίσκο βινυλίου. Οπως επισημαίνει ο τραγουδοποιός Γιώργος Ανδρέου, οι προηγούμενοι δίσκοι (γραμμοφώνου και 45”) χωρούσαν ένα τραγούδι στην κάθε πλευρά, έτσι ευνοούσαν τη λογική της αναζήτησης του hit single. «Οι κύκλοι τραγουδιών ευνοήθηκαν και από την εφεύρεση της κασέτας (που παιζόταν σε κασετόφωνο, είχε δύο πλευρές και χωρούσε ως και μία ώρα μουσική στην κάθε πλευρά). Αυτά όσον αφορά το τεχνικό μέρος».

Εξετάζοντας το καλλιτεχνικό μέρος ο σημαντικός συνθέτης τονίζει ότι οι δημιουργοί (σε παγκόσμιο επίπεδο) της δεκαετίας του ’60 (από εκεί ξεκίνησε η γιγάντωση της δισκογραφίας, και μάλιστα με κεντρική καταναλωτική δύναμη τη νεολαία) ήταν επηρεασμένοι από το σινεμά, τη λογοτεχνία, τα κόμικς. Και περισσότερο οι δημιουργοί της ροκ και της ποπ μουσικής της εποχής εκείνης, μιας εποχής εξαιρετικά τολμηρής, με πειραματισμούς, έρευνα και αναζήτηση καινοτομιών στη φόρμα και το περιεχόμενο. «Η Ελλάδα, κάτω από τη λαμπρή καθοδήγηση του μεγάλου διδύμου (Χατζιδάκις, Θεοδωράκης), αναζήτησε τη δική της “Εθνική Σχολή” στο τραγούδι (αφού δεν υπήρξε ποτέ στην Ελλάδα κεντρική παράδοση δημιουργίας ακαδημαϊκής μουσικής με λαϊκή απήχηση, για λόγους ιστορικούς, κοινωνικούς και πολιτισμικούς). Και για την πραγμάτωση αυτής της επιδίωξης επέλεξε τη συνομιλία με τον ποιητικό λόγο, μελοποιώντας κείμενα υψηλής αισθητικής και καλλιτεχνικής αξίας. Ως αποτέλεσμα προέκυψαν μακρές φόρμες, με διάρκεια, πολυπλοκότητα, κεντρική θεματική και πλούτο ιδεών». Η τάση αυτή κατά τον Γιώργο Ανδρέου συνεχίστηκε ως το τέλος της δικτατορίας και τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, προικίζοντας τον ελληνικό πολιτισμό με σημαντικό αριθμό εξαιρετικών έργων. Με ανάλογο σκεπτικό, οι στιχουργοί (οι ποιητές του τραγουδιού) ανέπτυξαν αντίστοιχη οπτική και παρουσίασαν μαζί με τους συνθέτες τραγούδια με θεματική ενότητα – τους Κύκλους Τραγουδιών, όπως καθιερώθηκε να λέγονται. Συνδυασμός διάφορων παραγόντων (μιντιακή υπερπροβολή των τραγουδιστών και υποχώρηση της επιρροής των δημιουργών, αναζήτηση του εύκολου και εύπεπτου τραγουδιού μαζικής κατανάλωσης, άμβλυνση της ιδεολογικής σύνδεσης του τραγουδιού με την κοινωνική πραγματικότητα, ανάδυση της τηλεοπτικής αισθητικής, επικυριαρχία της εικόνας κ.λπ.) οδήγησαν, όπως λέει, στη σταδιακή εγκατάλειψη της ιδέας ενός κεντρικού θέματος, ενός concept, όπως ήταν η διεθνής ονομασία, που να αφορά μια δισκογραφική εργασία και έκδοση. «Παραδείγματα concept albums (πολύ ενδεικτικά) είναι το “Sgt Peppers” των Beatles, το “The Wall” των Pink Floyd, το “Days of future past” των Moody Blues (ανάμεσα σε έναν… ωκεανό αντίστοιχων δίσκων στο παγκόσμιο χωριό, ανάμεσα στο 1966 και στο 1980) αλλά και ο “Επιτάφιος” (Θεοδωράκης – Ρίτσος), “Ο Μεγάλος Ερωτικός” (Χατζιδάκις – με μελοποιήσεις ποιητικών κειμένων), η “Τρίτη Ανθολογία” (Σπανός – με μελοποιήσεις ποιητικών κειμένων), η “Θητεία” (Μαρκόπουλος – Ελευθερίου), η “Πολιτική πράξη στον Μπρεχτ” (Μικρούτσικος – Μπρεχτ), η “Ρεζέρβα” (Σαββόπουλος), το “Ρεμπέτικο” (Ξαρχάκος – Γκάτσος), η “Τετραλογία” (Μούτσης – με μελοποιήσεις ποιητικών κειμένων) – ο εξαιρετικά μακρύς κατάλογος μπορεί να συνεχιστεί για σελίδες…».

Από το «δικαίωμα κτήσης» στο «δικαίωμα χρήσης»

Καθοριστικό ρόλο στην υποχώρηση του Κύκλου Τραγουδιών έπαιξε η παρακμή (στο όριο της κατάργησης) του CD (Compact Disc) και η μετακίνηση του ακροατηρίου από το «δικαίωμα κτήσης» (φυσικό προϊόν) στο «δικαίωμα χρήσης» (ψηφιακές πλατφόρμες ακρόασης). Η ηχογραφημένη μουσική για πολλά χρόνια φιλοξενήθηκε σε μια έκδοση με δίσκο και συσκευασία (με φωτογραφίες, στίχους και πληροφορίες), ως «φυσικό προϊόν» – μπορούσες να το πιάσεις στα χέρια σου, να το βάλεις στη βιβλιοθήκη σου, να το δωρίσεις σε έναν φίλο σου. Η άυλη πλέον μουσική, ένα αφηρημένο προϊόν σε μια ψηφιακή πλατφόρμα, δεν ευνοεί τη δημιουργία Κύκλων. Τα κοινωνικά δίκτυα και η επιτάχυνση της πληροφορίας (μαζί με την ανάδυση ενός γενικόλογου κουτσομπολιού) πλήττουν με τη σειρά τους τη δημιουργία και την ακρόαση Κύκλων Τραγουδιών. Οι Κύκλοι προϋποθέτουν αληθινούς ακροατές, με γνώση, ευαισθησία και απαιτήσεις – όχι βιαστικούς καταναλωτές που ακούν είκοσι δευτερόλεπτα από ένα τραγούδι και πατούν νευρικά next για να πάνε στο επόμενο. Και μετά από είκοσι δευτερόλεπτα στο μεθεπόμενο. Και ούτω καθεξής. Αλλά τίποτα δεν κρατά για πάντα. Ο αληθινός ακροατής και η αληθινή ακροάτρια θα επιστρέψουν. Η ζωή κύκλους κάνει. Και το τραγούδι επίσης.

Η δισκογραφία στην Ελλάδα το 2022

Παλαιότερα η δισκογραφία ήταν άμεσα συνδεδεμένη με την πώληση δίσκων. Στο πρόσφατο παρελθόν τα CDs. Παλαιότερα οι κασέτες ή τα βινύλια (7ιντσα, 10ιντσα ή 12ιντσα στις 45 ή 33 στροφές). Σήμερα η δισκογραφία, επισημαίνει ο Πέτρος Δραγουμάνος, ερευνητής και μελετητής, έχει προσαρμοστεί στην ψηφιακή εποχή. «Βρήκε εναλλακτικές πηγές εσόδων. Το streaming κυριαρχεί. Η μουσική εξακολουθεί να υπάρχει χωρίς τους περιορισμούς του ηχητικού φορέα και της συσκευής αναπαραγωγής. Από τον υπολογιστή ή το κινητό ακούμε όποιο τραγούδι θελήσουμε, καινούργιο ή παλαιότερο. Παρ’ όλα αυτά εξακολουθούν να παράγονται δίσκοι σε φυσική μορφή. Η μουσική και τα τραγούδια να χαράσσονται σε CD, πιο σπάνια σε βινύλιο κι ακόμα σπανιότερα σε κασέτα. Σε αυτούς τους δίσκους αναφέρεται το κείμενο αυτό. Το 2022 κατασκευάστηκαν 376 ελληνικοί δίσκοι. Μουσικές και τραγούδια όλων των ειδών, πνευματικό προϊόν Ελλήνων, είτε ζουν στην Ελλάδα είτε στο εξωτερικό.

Από τους 376 δίσκους, οι 297 τυπώθηκαν σε CD, οι 58 σε 12ιντσα βινύλια και οι 21 δίσκοι κυκλοφόρησαν και στα δύο format. Οι 49 από τους 376 ελληνικούς δίσκους που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2022 είναι επανεκδόσεις παλαιότερων δίσκων. Από τις 49 επανεκδόσεις οι 16 είναι CDs και οι 33 βινύλια. Από τους 376 οι 15 είναι κυκλοφορίες εταιρειών εκτός Ελλάδος. Εντός συνόρων υπάρχουν περισσότερες από 40 δισκογραφικές εταιρείες με έδρα σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Ηράκλειο. Οι πολλές μικρές δισκογραφικές εταιρείες καθιστούν δύσκολη τη συλλογή πληροφοριών για τις κυκλοφορίες των ελληνικών δίσκων. Οι ελληνικές δισκογραφικές εταιρείες με ετήσια παραγωγή τουλάχιστον 10 δίσκων είναι: Καθρέφτης (31 δίσκοι), Μετρονόμος (26), GSF (26), Ογδοο (21), MLK (17), MinosEmi (16), InnerEar (12), Panik (10), Αεράκης (10 δίσκοι). Οι δίσκοι κατασκευάζονται από 100 ως 300 αντίτυπα. Σπάνια μια κυκλοφορία να αγγίξει τα 500 τεμάχια. Τα νούμερα είναι μικρά και οι δίσκοι αποτελούν συλλεκτικά αντικείμενα από την πρώτη μέρα κυκλοφορίας τους».

ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΙΚΗΤΟΠΟΥΛΟΣ

Ενας νέος συνθέτης μελοποιεί Σαχτούρη

«Τα “Δώρα” είναι η δεύτερη δισκογραφική μου εργασία και όντως αποτελούσε πρόκληση για μένα η μελοποίηση ποιημάτων, πόσω μάλλον όταν ο ποιητής είναι τόσο σημαντικός αλλά και τόσο διαφορετικός, όπως είναι ο Μίλτος Σαχτούρης. Η μελοποίηση αυτή δεν είχε ουσιαστικά σχεδιαστεί από μένα. Θα έλεγα ότι παρά την παρότρυνση των φίλων μου να το κάνω, ήταν σαν τα συγκεκριμένα ποιήματα να ήρθαν να με βρήκαν και να επιβεβαίωσαν προσωπικές μου καταστάσεις, προθέσεις, σκέψεις και συναισθήματα της περιόδου. Αποτελεί δηλαδή η προσπάθεια αυτή, πέραν μίας αντιπροσωπευτικής ματιάς στην ποίηση του Μίλτου Σαχτούρη, μία προσωπική συναισθηματική και φαντασιακή ολοκλήρωση.
Η συνάντησή μου με τον κόσμο του ποιητή ήταν ένα μαγικό αλλά και δύσκολο ταξίδι που είχε για μένα την ανάγκη να επιβεβαιωθεί με τρεις γυναικείες φωνές και σύνολο πνευστών, ήχους δηλαδή που είναι αποτέλεσμα αναπνοής και σωματικής έκφρασης. Με στόχο να δημιουργηθεί ένας άλλος κόσμος που ισορροπεί μετέωρος ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι, στη ζωή και στον θάνατο. Θα έλεγα ότι η διαδικασία υπήρξε το αποτέλεσμα μιας μαγικής συνύπαρξης, όπως ένιωσα και εγώ κατά τη διάρκεια της σύνθεσης και της πραγματοποίησης και είμαι πολύ χαρούμενος γι’ αυτό. Ελπίζω να το νιώσουν κι άλλοι.
Η αλήθεια είναι ότι δεν γίνονται πολλές ολοκληρωμένες δισκογραφικές προσπάθειες, ειδικά αυτό που ονομάζουμε κύκλος τραγουδιών και υπάρχουν πολλοί λόγοι για αυτό. Κατ’ αρχάς είναι μεγάλο το κόστος μιας ολοκληρωμένης παραγωγής, οπότε σαφώς έχει μειωθεί ο αριθμός τους. Επίσης, φαίνεται ότι πολύς κόσμος δεν ακούει όλα τα τραγούδια μιας δουλειάς στη σειρά. Σαν ολότητα δηλαδή. Οι μεγάλες ταχύτητες της ζωής μας αλλά και η διάσπαση της προσοχής μας μέσα σε αυτή την ηλεκτρονική εποχή δεν δίνει πολλά περιθώρια για εμβάθυνση. Ισως θέλουμε να τα κάνουμε όλα πιο γρήγορα ή πολλά ταυτόχρονα. Και αυτή η τάση της γρήγορης ενημέρωσης, της πληροφορίας αν θέλετε, ακολουθεί σε ένα μέρος και η παραγωγή με μεμονωμένα τραγούδια με όσο το δυνατόν αμεσότερο – όχι απαραίτητα ισχυρότερο – σήμα.
Με αυτόν τον τρόπο αρκετοί αξιόλογοι συνθέτες που εργάζονται πολύ σκληρά για να ανταποκριθούν σε αυτό που ονομάζουμε ουσιαστικά ολοκληρωμένη μουσική εμπειρία, έχουν δυσκολία να φέρουν το κοινό σε επαφή με τη δουλειά τους. Ωστόσο κύκλοι τραγουδιών γράφονται και σήμερα, ευτυχώς. Και είναι πολλά τα παραδείγματα ακόμα και της δικής μου γενιάς. Το μόνο που μένει είναι να αναζητηθούν, να ανακαλυφθούν».