Το γλωσσικό ιδίωμα των κρατικών εγγράφων

Σε πολλούς από μας, οποιαδήποτε συναλλαγή με το «κράτος» προκαλεί ταραχή. Φταίει το οθωμανικό μας παρελθόν· η δυσπιστία προς τους διοικητικούς μηχανισμούς· η μανία καταδιώξεως που έχει αποκρυσταλλωθεί στον πολίτη του Νότου. Συνήθως, εκλαμβάνουμε το κράτος ως ανώτερη οντότητα έναντι της οποίας δεν θα βρούμε ποτέ δικαίωση. Έτσι, όταν πριν από λίγες ημέρες προσγειώθηκε στο inbox μου ένα μέιλ από την ΑΑΔΕ, στο δευτερόλεπτο που χρειάστηκα για να διαπιστώσω ότι οι εφοριακοί μάς εύχονταν καλές γιορτές, πρόλαβα να αναρωτηθώ ποιο έγκλημα διέπραξα και ποια τιμωρία με περιμένει. Η φοβία δεν αφορά μόνο το ελληνικό κράτος: τα Χριστούγεννα, ένα μέιλ από τη Γαλλική Δημοκρατία με τάραξε εξίσου· αν και επρόκειτο για την επιταγή των 200 ευρώ που μας βοηθάει να αντιμετωπίσουμε τον διπλασιασμό της τιμής του φυσικού αερίου, εγώ έπαθα ταχυπαλμία. Στη συνέχεια, έφτασε ένα άλλο μέιλ, λιγότερο φιλικό, όπου η επιχείρηση ηλεκτρισμού με κατσάδιαζε διότι η φετινή μου κατανάλωση δεν είναι μικρότερη από την περσινή: Γιατί; Γιατί σπάταλε και ανυπάκουε πολίτη δεν κάνεις οικονομία στο ρεύμα συμφώνως προς τις υποδείξεις των γαλλικών αρχών; Προσπαθώ… προσπαθώ… αλλά δεν…

Πάντως, ακόμα κι όταν μάς χαρίζουν 200 ευρώ, το γλωσσικό ιδίωμα με το οποίο μάς απευθύνονται οι υπηρεσίες έχει μια σκιά απειλής -εκτός αν είναι ιδέα μου. Ιδιαίτερα στην εποχή πριν από την ηλεκτρονική αναβάθμιση της διοίκησης, το κράτος μάς υπέβαλλε σε μικροκαψόνια. Μια φορά έλαβα ένα χαρτί που έλεγε: ΚΑΛΕΙΣΘΕ ΕΠΕΙΓΟΝΤΩΣ ΣΤΗ Θ’ ΕΦΟΡΙΑ ΔΙ’ ΥΠΟΘΕΣΙΝ ΣΑΣ. Μαμά μου! Ποια υπόθεσίν μου; ΦΠΑ ΟΚ, φορολογική δήλωση ΟΚ, Πόθεν Έσχες ΟΚ· μήπως πρόκειται για πρόστιμα της Τροχαίας; Δεν έχω αυτοκίνητο από το 2006… Τρέχω πρωί-πρωί στην εφορία, περιμένω στην ουρά μαζί με άλλους κατηγορουμένους, κι όταν φτάνω στο γκισέ η υπάλληλος μού λέει συνοφρυωμένη: «Έχετε διαφορά 1.233,45 ευρώ!» «Να την πληρώσω» ψιθυρίζω με ταπεινότητα. «Η διαφορά είναι υπέρ σας» μου απαντάει η κυρία με βλέμμα καχύποπτο. Να μην τα πολυλογώ, αν και η εφορία μού χρωστούσε χρήματα, στο ειδοποιητήριο έδειχνε την πρόθεση να με χαστουκίσει. Το ύφος της αλληλογραφίας με τον δήμο, την εφορία, την αστυνομία ή το δικαστήριο εγείρει αγωνιώδη ερωτήματα: Μήπως τα θαλάσσωσε ο λογιστής; Μήπως κάποιος κακοήθης κινούμενος από εχθρική ιδεολογία έκανε ψεύτικη καταγγελία; (Σας διαβεβαιώ ότι συμβαίνουν κι αυτά…) Μήπως εκκρεμεί κάποιο αλλόκοτο πρόστιμο από το 1982;

Τον περασμένο μήνα, μια φίλη μου κλήθηκε ως μάρτυρας σε δίκη για μια κτηματική διαφορά, για κάποια αποθήκη του υπογείου· μόλις άνοιξε τον φάκελο από τη «Διεύθυνση νομικών υπηρεσιών» ή κάτι παρόμοιο, διάβασε ότι αν δεν προσέλθει στο δικαστήριο την τάδε ημέρα και ώρα, «θα μεταφερθεί βίαια». Τι σημαίνει «θα μεταφερθεί»; Θα την πάρουν σηκωτή; Τι σημαίνει «βίαια»; Θα της φορέσουν χειροπέδες, ζουρλομανδύα, αλυσίδες; Θα τη χώσουν σε περιπολικό χωρίς να της χαμηλώσουν το κεφάλι ώστε να βγάλει καρούμπαλο; Ειλικρινά θέλω να μάθω τι σημαίνει «βίαια».

Υπάρχουν και χειρότερα. Σε έγγραφο το οποίο ενημέρωνε έναν άλλο φίλο μου ότι κάποιος πολύ εύθικτος συμπολίτης μας -που έχει χόμπι τις μηνύσεις- κατέθεσε αγωγή για δυσφήμιση του ωραίου του προσώπου, η κεφαλίδα ήταν: «ΚΛΗΣΗ ΥΠΟΠΤΟΥ». Με τεράστια bold γράμματα. Λαμβάνοντας ένα τέτοιο έγγραφο που πιστοποιεί ότι είσαι ύποπτο άτομο, αρχίζεις να αμφιβάλλεις για τον εαυτό σου· μπαίνεις, αυτομάτως, στη χορεία των εγκληματιών για τους οποίους μόνο ένας δρόμος υπάρχει: ο κολασμός, ο οστρακισμός, ο πέλεκυς της Δικαιοσύνης. Συν το ότι θα μεταφερθείς «βίαια» (ούτε καν «βιαίως») και θα σε ντύσουν με ριγέ πιτζάμες σαν τους Αδελφούς Ντάλτον.

Αυτό το πρόσφατο γεγονός μού θύμισε ένα δικαστικό κλητήρα που με έψαχνε για να μου παραδώσει κλήση μάρτυρα στο μονομελές· όταν δεν με βρήκε στο σπίτι της Αθήνας (εφόσον δεν μένω στο σπίτι της Αθήνας), δήλωσε σε ένοικο της πολυκατοικίας την οποία συνάντησε στο ασανσέρ: ΘΑ ΜΑΘΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΣΤΥΝΟΜΙΑ ΤΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΤΗΣ ΣΤΟ ΠΑΡΙΣΙ! Μα, γιατί να βάλουμε σε κόπο την αστυνομία που έχει δουλειές με φούντες; Οι διευθύνσεις βρίσκονται εύκολα και απλά στο 11888 αν πρόκειται για την Ελλάδα και στις αντίστοιχες υπηρεσίες αν πρόκειται για άλλες χώρες. Είναι ζήτημα ενός λεπτού το πολύ, αν έχεις αργό Ίντερνετ και δυσκολία στην πληκτρολόγηση. Αναρωτιέμαι λοιπόν μήπως οι δικαστικοί, οι αστυνομικοί και άλλοι διοικητικοί υπάλληλοι που ασκούν μικροεξουσία την απολαμβάνουν υπερβολικά έναντι του τάλανος πολίτη: η κυρία από την πολυκατοικία της Αθήνας μού τηλεφώνησε για να μου πει, με τρεμάμενη φωνή, ότι με κυνηγάει η αστυνομία. Και παρότι την καθησύχασα ότι δεν έχω σφάξει κανέναν, ότι δεν έχω παραβιάσει τους νόμους του κράτους κι ότι εν πάση περιπτώσει δεν είμαι ο φυγάς των πέντε ηπείρων, αμφιβάλλω ότι την έπεισα. Ίσως πιστεύει ότι δεν υπάρχει καπνός χωρίς φωτιά.

Προχωρώ σε πολύ χειρότερα. Έμαθα ότι μια δικαστής, για να βρει τα στοιχεία των εκδοτών της εφημερίδας Athens Review of Books, απείλησε ότι θα απευθυνθεί στη Διεύθυνση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος. Προφανώς, φρονεί ότι πίσω από το αθώο όνομα του εντύπου κρύβεται δίκτυο παιδοπορνογράφων με πλοκάμια στα κρυπτονομίσματα, στους μασόνους και στο Dark Web. Αρχικά ΑRB: Αχά… Κάτι ύποπτο συμβαίνει… Με λίγα λόγια, μιλάμε για αποκολοκύνθωση στο έσχατο στάδιο. Αν και ξέρω ότι κάτι τέτοια στοιχίζουν ακριβά στους άμεσα ενδιαφερομένους και στην ίδια τη δημοκρατία, τα βρίσκω, όπως συνηθίζω, πάρα πολύ νόστιμα.

Μια τελευταία παρατήρηση γλωσσικού τύπου: παρότι από τη Μεταπολίτευση ως γλώσσα της διοίκησης έχει οριστεί η δημοτική, όσοι από μας πρόλαβαν τη χούντα 1967-1974 αναγνωρίζουν στα διοικητικά έγγραφα τη γραμματική και τη λεξιλογική νοοτροπία των συνταγματαρχών. Επί χούντας επικρατούσε μια λεβεντοκαθαρευουσιάνικη γλωσσική χωριατίλα· οι σολοικισμοί της καθρέφτιζαν το καθεστώς. Το καθεστώς έχει αλλάξει εδώ και δεκαετίες, τα μυαλά όχι και τόσο.