Το μάθημα της Κούβας

Ο Σέρχι Πλόκχι (αν προφέρω σωστά το όνομά του) είναι καθηγητής Ιστορίας στο Χάρβαρντ, ένας από τους καλύτερους ειδικούς στον Ψυχρό Πόλεμο για τον οποίο έχει γράψει πολλές μελέτες.

Το τελευταίο του βιβλίο αφορά την κρίση των πυραύλων στην Κούβα, το 1962 – από την οποία συμπληρώθηκαν αυτές τις μέρες εξήντα χρόνια.

[Serhii Plokhy, Nuclear Folly. A new history of the Cuban Missile Crisis, Penguin Books, 2021, 363 σ.]

Συμπληρώνει τρόπον τινά την κλασική ανάλυση του Γκράχαμ Αλισον (επίσης του Χάρβαρντ) για την κρίση των πυραύλων που κυκλοφόρησε πρώτα το 1971 και συμπληρώθηκε με νέα στοιχεία το 1999.

Ο Πλόκχι (μεταξύ άλλων) προσφέρει μια εξαιρετική παρουσίαση της σοβιετικής πλευράς χάρη στα αρχεία και τις μαρτυρίες που έχουν δημοσιοποιηθεί έκτοτε – μια αφήγηση που ομολογουμένως θυμίζει βιβλίο του Τζον Λε Καρέ.

Φυσικά όλα αυτά θα είχαν ενδεχομένως αξία μόνο σε ιστορικά συμπόσια, αν δεν συνέπιπταν με την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία.

Ξέρετε γιατί; Επειδή είναι απίστευτες οι ομοιότητες της σημερινής ρωσικής ηγεσίας με τη σοβιετική του Νικίτα Χρουστσόφ.

Ο ίδιος υποκειμενισμός. Ο ίδιος βολονταρισμός. Οι ίδιες ψευδαισθήσεις. Η ίδια ασχετοσύνη. Η ίδια ανικανότητα. Θα δούμε αν θα έχουν και την ίδια κατάληξη.

Θυμίζω πως το 1962 ο Χρουστσόφ μπροστά στη σθεναρή στάση του Κένεντι και στον κίνδυνο μιας πυρηνικής σύγκρουσης μάζεψε τελικά τους πυραύλους του κι έφυγε από την Κούβα. Μια ταπεινωτική εξέλιξη που δυο χρόνια αργότερα θα του στοιχίσει την ηγεσία της Σοβιετικής Ενωσης.

Τι είχε υπολογίσει ο Χρουστσόφ;

Πως η Αμερική θα γκρινιάξει αλλά δεν θα αντιδράσει. Και πως η εγκατάσταση των πυραύλων στην Κούβα θα καταστεί σύντομα τετελεσμένο. «Οι Αμερικανοί θα συμφιλιωθούν τελικά με ό,τι θα έχει συμβεί» διαβεβαίωνε τους συνομιλητές του.

Οι συζητήσεις και οι διαβουλεύσεις στο σοβιετικό Πρεζίντιουμ μεταξύ ανθρώπων που οριακά ήξεραν πού πέφτει η Κούβα και σχεδόν τίποτα για αυτήν είναι απολαυστικές.

Σε σημείο που το αρχικό σχέδιο ήταν να εγκατασταθούν οι πύραυλοι αλλά κρυφά από τους Αμερικανούς.

Το σχέδιο απορρίφθηκε όταν σε μία από τις συσκέψεις ο στρατηγός Ντεμέντιεφ (που είχε διατελέσει στρατιωτικός σύμβουλος στην Αβάνα) είπε διστακτικά στον Χρουστσόφ ότι «αυτό, Νικίτα Σεργκέγεβιτς, είναι αδύνατο. Εκεί δεν υπάρχει μέρος να κρύψεις ούτε κοτόπουλο, πόσω μάλλον πύραυλο» (σ. 72).

Δεν ξέρω αν θα χρειαστεί να περάσουν άλλα ογδόντα χρόνια για να μάθουμε τι είχε (και τι έχει) στο μυαλό του ο Πούτιν όταν αποφάσιζε να εισβάλει στην Ουκρανία.

Θέλω να ελπίζω ότι οι αποφάσεις τους ανταποκρίνονταν σε πιο σοβαρές παραμέτρους από τα παραμύθια για ναζί στο Κίεβο και για «ανύπαρκτο» ουκρανικό έθνος. Θα ήταν κρίμα να σκοτώθηκαν τόσοι άνθρωποι για τέτοιες ανοησίες.

Αλλά ούτως ή άλλως το «μάθημα της Κούβας» παραμένει εξαιρετικά ζωντανό. Μας λέει πως δεν πρέπει ποτέ να υπερεκτιμάς την πραγματικότητα και να υποτιμάς τον άλλον. Κυρίως αν ο άλλος έχει κι αυτός χαρτιά στο χέρι του.

Φυσικά η Ουκρανία δεν είναι τόσο μακρινή, ούτε τόσο άγνωστη για τους Ρώσους όσο η Κούβα. Αλλά κι εκεί έπεσαν έξω στους υπολογισμούς τους. Κοινώς, την πάτησαν και περίπου με τον ίδιο τρόπο.

Ακριβώς όπως τότε ο Χρουστσόφ, ο Πούτιν θεωρούσε ότι η Δύση θα αντιδράσει χλιαρά, περισσότερο για τα μάτια του κόσμου, και τελικά θα αποδεχτεί τα τετελεσμένα, όπως είχε κάνει πριν από κάποια χρόνια με τη Γεωργία και την Κριμαία.

Αλλά η Δύση αντέδρασε αποφασιστικά και τετελεσμένα δεν υπήρξαν. Το αντίθετο. Η Ρωσία κινδυνεύει με ιστορικό στραπάτσο.

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα. Οτι η ισχύς δεν αρκεί πάντα για να δημιουργήσει τετελεσμένα, συνεπώς δεν είναι ο αποτελεσματικότερος δρόμος για να επιλυθούν προβλήματα ακόμη και για έναν ισχυρό.

Αυτά φυσικά είναι τα καλά νέα. Διότι υπάρχουν και τα ανάποδα.

Η Ρωσία δεν παραφρόνησε ξαφνικά μια μέρα κι ανακήρυξε τον εαυτό της άχαστο και μάγκα. Το έκανε επειδή η Δύση τής έδωσε το δικαίωμα.

Για να επιστρέψω στην Κούβα, οι ψευδαισθήσεις του Χρουστσόφ δεν ήταν αβάσιμες, αν αναλογιστεί κανείς ότι λίγους μήνες πριν οι ΗΠΑ είχαν πάθει μια κορυφαία νίλα με την αποτυχημένη απόβαση στον Κόλπο των Χοίρων ενώ ο Κένεντι τα είχε κάνει θάλασσα στις πρώτες συνομιλίες με τον Χρουστσόφ στη Βιέννη (3/6/1961).

Τι έπρεπε λοιπόν να νομίσει ο Πούτιν από την πλευρά του όταν όλη σχεδόν η Ευρώπη είχε αποθέσει την ενεργειακή ανεξαρτησία της στα πόδια του κι όταν οι περισσότεροι ευρωπαίοι ηγέτες σχεδόν συναγωνίζονταν ποιος θα έχει τις καλύτερες σχέσεις μαζί του;

Γιατί ξαφνικά να υποθέσει ότι θα του τρίψουν την Ουκρανία στη μούρη και μάλιστα με κόστος για τους ίδιους;

Ο Σαίξπηρ θα εξηγούσε ίσως για τον Πούτιν πως δεν θα ήταν εκείνος λύκος αν δεν έβλεπε ότι οι άλλοι ήταν πρόβατα. Διότι οι άλλοι υπήρξαν όντως αφελή προβατάκια.

Κακά τα ψέματα, η ανοικοδόμηση της ρωσικής ισχύος (ακόμη και στα περιορισμένα επίπεδα του 21ου αιώνα) είχε κάποιον αποδέκτη. Κι αυτός ήταν προφανώς η Δύση – δεν ήταν το Τατζικιστάν, ούτε η Κιργιζία.

Οπως είχε και κάποιον στόχο. Την ανακατανομή των διεθνών συσχετισμών.

Ο Κένεντι χρειάστηκε να δει πυραύλους στην Κούβα για να το καταλάβει. Στις μέρες μας το καμπανάκι ήταν η εισβολή στην Ουκρανία.

Και μακάρι να μείνουμε εκεί.