Μικρασία ίσον πρόοδος

Πρώτη παρατήρηση: έχουμε το ’20, το ’21 και το ’22. Δηλαδή τρεις επετείους οι οποίες είναι εθνικές. Οι δύο πρώτες δοξαστικές, για τα 2.500 χρόνια από τον Μαραθώνα – Σαλαμίνα, και το 1821, η άλλη η μόνη τραυματική. Αυτή έχει διαφορά με τις άλλες: είναι εθνική καταστροφή. Και όταν λέμε καταστροφή, μόνο τη Μικρασιατική και την πτώση της Πόλης εννοούμε. Ολα τα άλλα είναι γεγονότα. Αυτή λοιπόν η καταστροφή έχει διαστάσεις πανελλήνιες. Δηλαδή βρίσκεις τον απόηχό της σε οποιαδήποτε γωνιά της Ελλάδας. Μιλάμε για μια επέτειο σχεδόν προσωπικής ιστορίας και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το ένα τέταρτο σχεδόν των Ελλήνων έχουν κάποια συγγένεια με Μικρασιάτες. Προσωπική λοιπόν, πανελλήνια και ακόμη πραγματικά παρούσα.

Τι κάναμε γι’ αυτήν μέχρι σήμερα; Στρογγυλά τραπέζια, εκθέσεις. Κάναμε ακόμα και συναυλίες για τη Δόμνα Σαμίου και τα λοιπά. Οπωσδήποτε κάποια πράγματα θα μείνουν. Κάθε γωνιά της Ελλάδας έχει κάνει κάτι για τη Μικρά Ασία. Θέλω, όμως, να θυμίσω ότι εκτός άλλων υπάρχει το φιλμ της Μιμής Ντενίση «Σμύρνη μου αγαπημένη», το οποίο τη στιγμή αυτή παίζεται στη Νέα Υόρκη. Εχει παίξει στο Παρίσι, έχει πάει στο Βερολίνο, ίσως θα μπορούσε η πολιτεία να το προβάλει στα σχολεία. Γεγονός επίσης ήταν η έκθεση του Φώτη Κόντογλου για την επιρροή του στους νεότερους, η οποία έγινε στο Μουσείο Γουλανδρή. Αλλο γεγονός που ίσως θα έπρεπε να μνημονευθεί είναι η προσπάθεια να διατηρηθούν τα προσφυγικά της Καισαριανής. Γιατί ό,τι μένει από την προσφυγιά έχει γίνει πια πολυκατοικία. Και μένουν μόνο αυτά τα μικρά της Καισαριανής που πρέπει κάπως να διατηρηθούν.

Τι μένει από όλη τη συζήτηση για το 1922 μέσα στο 2022; Οτι το μικρασιατικό δεν ήταν μόνο εθνικό πρόβλημα. Οτι ήταν ευρωπαϊκό. Γι’ αυτό ακριβώς έχουμε τα γεγονότα που αφορούν τη Γαλλία, την Αγγλία, ακόμα και τη Σοβιετική Ενωση. Γιατί η προώθηση του Κεμάλ διευκολύνεται από τη Γαλλία και διευκολύνεται επίσης από τη Σοβιετική Ενωση. Οι φίλοι των Ελλήνων εκείνη την εποχή είναι κυρίως οι Αγγλοι.

Το άλλο που μας μένει είναι πώς έγινε η ενσωμάτωση. Οι μεγάλες δυσκολίες της υποδοχής είναι παρούσες, θα έλεγα, μέχρι το 1940. Και γιατί το λέω αυτό; Γιατί έπρεπε να γίνει ο πόλεμος με τους Ιταλογερμανούς για να ζήσουν οι Ελληνες την ίδια δυσκολία όλοι μαζί για να καταλάβουν ότι δεν υπάρχει προσφυγιά και εντοπιότητα. Οι εντόπιοι δεν δέχτηκαν σχεδόν ποτέ την προσφυγική εγκατάσταση για λόγους οι οποίοι αφορούν το κάθε μεταναστευτικό. Μας παίρνουν τη δουλειά μας, δεν ζούνε όπως εμείς, δεν έχουμε τις ίδιες συνήθειες, είναι ξένοι, τουρκόσποροι, «πρόσφυγγες» και όχι πρόσφυγες. Μολονότι δεν υπάρχει προσφυγή, υπάρχει επιστροφή στη μητρόπολη, δεν άφησαν τους πρόσφυγες να θεωρούν ότι γυρίζουν στη μητρόπολη παρά από το 1940 και μετά. Οταν ζήσαμε όλοι το μεγάλο δυστύχημα του ιταλογερμανικού πολέμου.

Χάρη όμως στους πρόσφυγες έγιναν μεγάλα οφέλη εθνικά. Και αρχίζω από το σπουδαιότερο, το οποίο είναι η ελληνοποίηση της Βορείου Ελλάδος. Οταν η Θεσσαλονίκη γίνεται ελληνική, το 1912, οι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης και των περιχώρων όχι μόνο απειλούνται από τους Βουλγάρους, αλλά δεν έχουν και ομοιογένεια μεταξύ τους. Αυτή πετυχαίνεται όταν ακριβώς οι πρόσφυγες εγκαθίστανται σε όλα τα μέρη της Βορείου Ελλάδος που τώρα είναι γνωστά με το πρόθεμα «Νέα», όπως τα Νέα Μουδανιά. Δικαιολογημένα η Θεσσαλονίκη έχει ως επίθετο το προσφυγομάνα, γιατί αυτή ακριβώς δέχτηκε τους περισσότερους πρόσφυγες. Η άλλη μεγάλη ωφέλεια είναι ένα σωρό επαγγελματικές ιδιότητες, οι οποίες ήταν εξαιρετικά προχωρημένες για τους Μικρασιάτες και σχεδόν άγνωστες για την Ελλάδα. Ταπητουργίες, χρυσοχοΐες, θέματα αλιείας, τροφής, διατροφής.

Η πολιτιστική Μικρασία είναι ένα άνοιγμα προς την Ευρώπη και την πρόοδο γενικότερα. Πρόοδος ίσον Μικρασία. Και εκεί βέβαια, όταν το λέμε αυτό, πρέπει να θυμηθούμε ότι έχουμε και νέους χορούς, τα ρεμπέτικα, τα ζεϊμπέκικα, όλα τα οποία οδηγούν στη μεγάλη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη και του Μάνου Χατζιδάκι. Βεβαίως εννοώ και για τη Δόμνα Σαμίου και ένα σωρό άλλους καλλιτέχνες, οι οποίοι δείχνουν ότι αυτή η Μικρασία ήταν λίκνο πολιτισμού και λίκνο εθνικό. Αυτό το εθνικό λίκνο, το οποίο είχε τον Κόντογλου για ζωγράφο, τον Βενέζη από τους μεγάλους μυθιστοριογράφους. Αυτό το εθνικό, προοδευτικό σημείο έγινε αναφορά καθημερινή.

Θα μας μείνει τίποτα λοιπόν; Νομίζω ναι, γιατί εκείνο που έχει τελειώσει είναι ότι έπαψε η εντοπιότητα των ντόπιων του ελλαδισμού και έχουμε μια οικουμενικότητα ελληνική χάρη ακριβώς στους πρόσφυγες. Το ότι σήμερα η Ελλάδα στον απόδημο Ελληνισμό έχει διασπορά το χρωστά πρώτα στους Μικρασιάτες. Και χάρη σε αυτόν τον απόδημο Ελληνισμό τώρα έχουμε και την οικουμενικότητά μας.