«Το άνοιγμα των αρχείων απογειώνει το ενδιαφέρον των ερευνητών»

Η δική σας εισήγηση στο Συνέδριο αφορά την «ελληνική γλώσσα στη δημόσια σφαίρα μετά το 1974». Ποια είναι τα χαρακτηριστικά που εξετάζετε σε αδρές γραμμές;

Στην επιφάνεια, η εισήγηση επικεντρώνεται στο πώς η ελληνική γλώσσα έχει εξελιχθεί κατά το χρονικό διάστημα μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου, που ξεκινά με την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1974 και προχωρά μέσα από την οικονομική κρίση, που ταλαιπώρησε τη χώρα τα τελευταία χρόνια. Πιο συγκεκριμένα, αναδεικνύονται οι μεταβολές στη μορφή και στους συμβολισμούς της γλώσσας των ελληνικών μέσων μαζικής ενημέρωσης και επικοινωνίας που συνδέθηκαν με τη λαϊκοποίηση από τη Μεταπολίτευση έως σήμερα. Εντοπίζονται, καταγράφονται και αναλύονται οι ιδεολογικές βλέψεις που πυροδότησαν και συνόδευσαν αυτές τις αλλαγές. Ουσιαστικά επιχειρείται μια δοκιμή επιστημονικού και κοινωνικού διαλόγου, με έντονο σκεπτικισμό για τη δύναμη και την ευχέρεια της γλώσσας, όχι απλά ως προς την περιγραφή των επικοινωνιακών συμβάντων, αλλά ως προς τη δυναμική της αναγωγή σε μια κοινωνική πρακτική, η οποία υπονομεύει τη δυνατότητα των παραληπτών των λόγων της δημόσιας σφαίρας να διατηρούν τα αντανακλαστικά τους στις κυρίαρχες πιέσεις, να τις αμφισβητούν και να αντιλέγουν. Ωστόσο, η εισήγηση δεν εστιάζει μόνο στην ελληνική γλώσσα, όπως αυτή εξελίχθηκε στο ιστορικό πλαίσιο της σύγχρονης ελληνικής κοινωνικής κρίσης, αλλά διευρύνεται προσεγγίζοντας παγκοσμίως τη συνάφεια και τον συσχετισμό της ελληνικής κρίσης με την παγκόσμια κρίση που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα, υποδεικνύοντας ότι η ανίχνευση των ορίων της αντοχής στην κατανάλωση των ρητών και υπόρρητων μηνυμάτων παραμένει ένα διαρκές ζητούμενο, όταν μάλιστα οι εξουσίες συγκροτούν μορφές του λόγου οι οποίες προορίζονται να λειτουργήσουν με δεσποτικό χαρακτήρα.

Πιστεύετε ότι το άνοιγµα των αρχείων του Τύπου, αλλά και των λογοτεχνικών/ ιστορικών, αποτελεί µια κατεύθυνση που θα µπορούσε να γενικευτεί προς όφελος των ερευνητών και της ευρύτερης κοινωνίας;

Το άνοιγμα των αρχείων συνιστά μια εξαιρετική πρωτοπορία σε ό,τι αφορά τις δυναμικές που αναπτύσσονται στον τομέα της έρευνας, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και διεθνώς. Πρόκειται για σώματα κειμένων τα οποία συνιστούν για τους ερευνητές όχι απλά μια ζωηρή, αλλά μια κορυφαία πρόκληση. Η πρόκληση αυτή δεν ανανεώνει το ενδιαφέρον των ερευνητών, το απογειώνει. Επιπλέον, σήμερα όσο ποτέ, λόγω και των αλληλοδιάδοχων κρίσεων με τις οποίες είμαστε αντιμέτωποι, χρειαζόμαστε τη στροφή, την εστίαση με σπουδή στην κοινωνία. Κάθε έρευνα δεν μπορεί παρά να απευθύνεται και να προσφέρεται στην κοινωνία, που έχει ανάγκη από σοβαρά εργαλεία, για να μπορεί να αντιμετωπίζει τις σοβαρές αντιξοότητες που με τυραννική ταχύτητα προκύπτουν. Και το άνοιγμα των αρχείων του Τύπου, καθώς και των λογοτεχνικών και ιστορικών αρχείων, προσφέρει αυτή την πολύτιμη δυνατότητα τόσο στους ερευνητές όσο και στην κοινότητα.

Εχετε εισαγάγει τον όρο «φοβογλώσσα». Ποια τα χαρακτηριστικά της και ποιος ο ρόλος των ΜΜΕ;

Στο ομότιτλο βιβλίο που γράψαμε μαζί με τον λέκτορα του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ Νικόλα Πρεβελάκη πρότεινα τον νεολογισμό φοβογλώσσα προκειμένου να καταδείξω την έντεχνη εκμετάλλευση των γλωσσικών μορφών, με στόχο την επηρεαστική επιβολή συγκεκριμένων στάσεων και συμπεριφορών στους λαούς, στο όνομα του αγαθού της ζωής. Η φοβογλώσσα χαρακτηρίζεται για την εξουσιαστική λειτουργία της, εκπέμπεται από τον πολιτισμικά και οικονομικά ανώτερο και απευθύνεται στον υποδεέστερο ο οποίος, αποδεχόμενός την, αυτόματα αναγνωρίζει τη θέση του ως κατώτερος. Πείθεται ότι το ρεπερτόριο των απαντητικών του ρόλων είναι εξαιρετικά περιορισμένο. Θεωρώ ότι η φοβογλώσσα είναι ένα εξαιρετικό δείγμα ραγδαίων μεταμορφώσεων και εναλλαγών στο συνεχώς μεταβαλλόμενο επικοινωνιακό περιβάλλον. Ενσωματώνει αστραπιαία νεολογισμούς και επιτρέπει τη συνεχή δημιουργία νέων, ενώ επαναβαπτίζει και επανονοματίζει περιεχόμενα, χωρίς την προαπαιτούμενη συγκατάθεση της κοινότητας των χρηστών, αλλά με τη συνέργεια και υποστήριξη μερίδας των μέσων ενημέρωσης. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, αποκαλύπτω τις ισχυρές πιέσεις που δέχεται η γλώσσα προκειμένου να απεικονίζει πολιτικές φόβου, υφιστάμενη και η ίδια ως εργαλείο σφοδρές αλλαγές που ενίοτε οδηγούν έως και στον αποχρωματισμό και αποκλιμάκωση του περιεχομένου των λέξεων. Ο ρόλος των ΜΜΕ είναι καθοριστικός, γιατί διαθέτουν την τεράστια δύναμη της διάχυσης και όταν αναπαράγουν τέτοιες αντιλήψεις και πολιτικές, συμβάλλουν στη συντήρηση του φόβου. Βέβαια, η φοβογλώσσα δεν απαντάται αποκλειστικά στα παραδοσιακά μέσα μαζικής ενημέρωσης. Εξαπλώνεται ταχύτατα στα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης, προκαλώντας κύματα πανικού και δυσπιστίας.

Μια άλλη δράση σας είναι το Διεθνές Θερινό Πανεπιστήμιο «Ελληνική γλώσσα, πολιτισμός και ΜΜΕ». Ποια είναι η συνεισφορά του ως προς τη σχέση που υπόσχεται ο τίτλος του;

Η ιδέα, που πρωτοπήρε σάρκα και οστά πριν από εννέα χρόνια και γεννήθηκε από τα θεμελιώδη «συστατικά» της διά βίου μάθησης και της διαρκούς επιμόρφωσης, συνίσταται κυρίως στη δημιουργία μιας στέρεης γέφυρας ανάμεσα στα μέσα ενημέρωσης και τον ελληνικό πολιτισμό και γλώσσα. Τα ΜΜΕ μπορούν να γίνονται κάθε φορά ένα σπουδαίο παράλληλο σχολείο που θα οδηγεί στη διάδοση και διάσωση της ελληνικής γλώσσας και πολιτισμού. Ταυτόχρονα, η διασύνδεση των μέσων ενημέρωσης με τον πολιτισμό υπηρετείται μέσα από μια «παράδοση» εξωστρέφειας και των συνεργασιών με εξέχοντες διεθνείς φορείς της εκπαίδευσης, του πολιτισμού και των μέσων ενημέρωσης διεθνώς. Γι’ αυτό και όλα αυτά τα χρόνια το ΔΘΠ «Ελληνική γλώσσα, πολιτισμός και ΜΜΕ» έχει συνεργαστεί με το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών Ελλάδας του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, την Ελληνική Αντιπροσωπεία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, την Ενωση Ευρωπαίων Δημοσιογράφων (ελληνικό τμήμα), το Γαλλικό Τμήμα του Ομίλου Ευρωπαϊκού Τύπου (Club de la Presse Européenne, Paris), το Centre Culturel Hellénique του Παρισιού, το Instituto De Letras του Rio De Janeiro University, τον Ομιλο Ελλήνων Ακαδημαϊκών της Βοστώνης, το πρόγραμμα ελληνικών σπουδών του Boston University, αλλά και το Macquarie University της Αυστραλίας, με το οποίο και συνεργαζόμαστε στενά τα τελευταία δύο χρόνια. Τέλος, ένα άλλο στοιχείο που διακρίνει τον συγκεκριμένο θεσμό αφορά τη στενή διασύνδεση του αμφιθεάτρου με τη ζώσα επικοινωνία, έτσι όπως αυτή υπηρετείται από τους ανθρώπους της διανόησης και της τέχνης.