1.000+1 σελίδες από τον Περσικό Κόλπο

Πίσω από τον τίτλο της «γιορτής» ή της «συνάντησης», οι εκθέσεις βιβλίων κρύβουν συχνά τις εμπορικές τους προθέσεις, που φαινομενικά είναι ασύμβατες με την ιερότητα της τυπωμένης σελίδας ή την τρυφερή προσδοκία του αναγνώστη. Οι εκθέτες πληρώνουν ενοίκιο για τη θέση που καταλαμβάνουν και το κάνουν περιμένοντας να κλείσουν συμφωνίες, να κάνουν πωλήσεις, να αυξήσουν την απήχησή τους. Ταυτόχρονα όμως οι εκθέσεις βιβλίου έχουν και έναν άλλο χαρακτήρα, πιο ορατό και πιο προσπελάσιμο: αυτόν της μεσαιωνικής γιορτής ή της πολύχρωμης ανατολίτικης αγοράς.

Στον ορίζοντα της Σάρτζα, του εμιράτου που βρίσκεται σε απόσταση αναπνοής από το Ντουμπάι, οι ουρανοξύστες έχουν αντικαταστήσει τους χαρακτηριστικούς τρούλους και τους μιναρέδες των αραβικών παραμυθιών. Το τρίτο πιο πυκνοκατοικημένο εμιράτο των ΗΑΕ είναι ταυτόχρονα το πλέον φιλελεύθερο και φιλότεχνο της χώρας στην άκρη του Περσικού Κόλπου. Εκεί χτύπησε για 41η φορά η παγκόσμια καρδιά του βιβλίου, αφού η πόλη φιλοξένησε και φέτος τη Sharjah International Book Fair, τη γιγάντια έκθεση βιβλίου. Επί δύο εβδομάδες, από τις 2 έως τις 13 Νοεμβρίου, εκδότες και συγγραφείς από όλον τον κόσμο, λαμπεροί προσκεκλημένοι και δημοσιογράφοι είχαν την ευκαιρία να ζήσουν από κοντά το γεγονός. Περισσότεροι από δύο εκατομμύρια επισκέπτες, προερχόμενοι από 112 χώρες, 2.230 εκθέτες από 95 χώρες και περισσότεροι από 1,5 εκατομμύριο τίτλοι βιβλίων είναι οι εντυπωσιακοί αριθμοί της φετινής SIBF, η οποία ανακηρύχθηκε, για δεύτερη συνεχή χρονιά, η μεγαλύτερη έκθεση παγκοσμίως βάσει των συμφωνιών για αγορές δικαιωμάτων που ολοκληρώθηκαν στο πλαίσιό της.

Δεν είναι, ωστόσο, οι αριθμοί ή η εμπορική επιτυχία της έκθεσης ο λόγος της ύπαρξής της, αν πιστέψουμε τον Ahmed bin Rakkad Al Ameri, πρόεδρο του οργανισμού βιβλίου της Σάρτζα, ο οποίος μας ξεναγεί. «Ο μονάρχης του εμιράτου είναι ο ίδιος λάτρης των βιβλίων. Και είναι πεπεισμένος ότι το βιβλίο και η γνώση επαναστατικοποιούν το ανθρώπινο μυαλό, ότι φέρνουν την επανάσταση στους πολιτισμούς. Αυτό κάνουμε τώρα – θέλουμε να διαδώσουμε τη γνώση, να πάμε στο επόμενο επίπεδο». Μοιάζει ρομαντικό την εποχή του Διαδικτύου να θεωρείς ότι οποιαδήποτε «διάδοση» θα  εξυπηρετηθεί καλύτερα μέσω του βιβλίου. Ομως η λέξη δεν είναι πληροφορία, είναι ψηφίδα πολιτισμού – μια αρχή. Spread the word: αυτό το κάλεσμα απηύθυνε το φετινό μότο της έκθεσης. «Τίποτα δεν ξεκίνησε χωρίς μια πρόταση, χωρίς τη λέξη. Η γνώση, η πληροφορία, η Ιστορία, ο πολιτισμός, η μουσική… Ολα ξεκίνησαν με μια λέξη. Εμείς λέμε “διαδώστε τη λέξη”. Η Σάρτζα να είναι μια πύλη ανάμεσα στην ανατολή και στη δύση». Οι πολιτισμικές αποστάσεις μοιάζουν μικρές όταν συζητάς για βιβλία. Κάπως έτσι και το «πύλη» ακούστηκε λογικό. «Στα μεσαιωνικά χρόνια η Μέση Ανατολή και ο αραβικός κόσμος υπήρξαν τόποι διαφωτισμού. Μεγάλο κομμάτι της αρχαιοελληνικής γραμματείας μεταφράστηκε στα αραβικά και μετά μεταφράστηκε ξανά στα ελληνικά. Ο ελληνικός πολιτισμός είναι εκπληκτικός πολιτισμός. Και τώρα. Υπάρχει η ρίζα και η ρίζα είναι το σημαντικότερο σημείο σε ένα δέντρο. Δεν μπορείς να έχεις ένα ωραίο φρούτο αν δεν έχεις καλή ρίζα», προσθέτει. Τον ρωτώ για το σήμερα και το πόσο πιθανές είναι οι συνεργασίες ενός ελληνικού εκδοτικού οίκου με την έκθεση της Σάρτζα. «Πάρα πολλά από τα αραβικά βιβλία στην έκθεση είναι μεταφράσεις της ελληνικής μυθολογίας, ενώ έχουμε και αρκετές μεταφράσεις σύγχρονων ελλήνων συγγραφέων. Εμάς μας ενδιαφέρει πολύ μια τέτοια συνεργασία με ελληνικούς οίκους. Ξέρετε, ας πούμε ότι τα βιβλία με ελληνικές συνταγές μαγειρικής είναι πολύ δημοφιλή;».

Παιδιά και νέοι

Μπροστά στους πάγκους των περιπτέρων συνωστίζονται νεαρά κορίτσια με μαντίλες χιτζάμπ που αφήνουν ακάλυπτο ολόκληρο το μακιγιαρισμένο πρόσωπό τους, άνδρες με λευκές κελεμπίες, και οικογένειες με πιτσιρίκια που διεκδικούν παγωτό ή γλυκό καλαμπόκι στο χέρι. Μεγάλο μέρος της έκθεσης στη Σάρτζα ήταν αφιερωμένο στα παιδιά. Πολλά περίπτερα με παιδικούς τίτλους, και, καθημερινά, περισσότερες από είκοσι δραστηριότητες με παιδικά workshops, διαδραστικές παραστάσεις, θεατρικά δρώμενα και κατασκευές. Τα παιδιά είναι το κοινό στο οποίο φαίνεται να στοχεύει με τη μεγαλύτερη σπουδή η έκθεση της Σάρτζα. Ρωτώ τον κ. Al Ameri αν και εδώ, όπως συμβαίνει στην Ευρώπη, τα παιδιά πολιορκούνται από τον «πολιτισμό της οθόνης». «Αυτό το πρόβλημα είναι παντού και είναι το ίδιο. Για αυτό πρέπει να υπάρχουν τέτοιες εκθέσεις. Εμείς προσπαθούμε να μιλήσουμε σε κάθε ηλικία για το βιβλίο. Προσπαθούμε να δείξουμε ότι υπάρχει ένα βιβλίο για οποιοδήποτε θέμα σε ενδιαφέρει και ότι το βιβλίο αυτό θα σε βοηθήσει. Δεν είναι εύκολο να κάνεις ένα παιδί αναγνώστη σήμερα. Θέλει υπομονή, δεν είναι κούρσα ταχύτητας, αλλά τελικά φτάνουμε στα παιδιά», απαντά. Στους καλεσμένος της επόμενης ημέρας διάβασα το όνομα του ποδοσφαιρικού σουπερστάρ Ζλάταν Ιμπραΐμοβιτς. Αραγε, η εντυπωσιακή πρόσκληση σχετίζεται με όσα λέμε; «Ναι, για αυτό ακριβώς του ζητήσαμε να είναι εδώ. Για να μπορέσουμε να προσεγγίσουμε κάθε ηλικία».

Τι μπορεί να κρατήσει ένας «δυτικός» επισκέπτης από την επίσκεψή του στο πιο βιβλιοφιλικό γεγονός  του Περσικού Κόλπου; Σίγουρα όχι μια εμπεριστατωμένη άποψη για τις εκδοτικές προτιμήσεις του αραβόφωνου κοινού ή για την νέα παραγωγή τίτλων. Η συντριπτική πλειοψηφία των βιβλίων εκεί είχε τη ράχη στα δεξιά. Λογικό, μια που, ως γνωστόν, η ανάγνωση της αραβικής γίνεται από τα δεξιά προς τα αριστερά. Εκατομμύρια «ανάποδα» βιβλία σε μια γλώσσα που δεν μπορεί κανείς να καταλάβει ούτε ένα γράμμα, ούτε μια λέξη. Τι να αφορούν άραγε; Τι μεταφέρουν και σε ποιον μιλούν; Πώς είναι η έκφραση αυτού του «άλλου» αναγνώστη που περιμένει να πληρώσει το βιβλίο που διάλεξε για να το κάνει δικό του; Αραγε πώς εξελίσσεται η σχέση των αράβων με το βιβλίο; Τι προτιμούν να διαβάζουν σήμερα; «Η νέα γενιά διαβάζει λογοτεχνία, διαβάζει πολύ βιβλία αυτοεξέλιξης, ενώ πολύ δημοφιλή είναι και τα παιδιά βιβλία» με διαφωτίζει ο κ. Al Ameri.

Να μια υπενθύμιση και μια αλήθεια που εμφανίστηκαν σε έναν αδαή επισκέπτη στους πάγκους της SIBF: η Ευρώπη δεν είναι το κέντρο του βιβλιόφιλου πολιτισμού. Υπάρχουν και αυτοί οι «άλλοι» αναγνώστες, οι οποίοι διαβάζουν με τον δικό τους τρόπο αυτά τα «άλλα» βιβλία. Οι «άλλοι» αναγνώστες που δημιουργούν σχέσεις ζωής με αυτά, που στέκονται με ευγένεια και περιέργεια μπροστά σε νέες εκδόσεις, που προσπαθούν να κάνουν τα πιτσιρίκια τους να τα αγαπήσουν. Κάπως έτσι, μέσα από αυτό το αυτονόητο γεγονός, στη μέση ενός πλήθους με κελεμπίες και χιτζάμπ, ο νοητός κόσμος των βιβλίων μοιάζει να διαστέλλεται και τα σύνορά του να καταργούνται. Να, που τα βιβλία μπορούν να σου ανοίξουν το μυαλό ακόμη και ως εκθέματα, χωρίς να μπορείς να διαβάσεις έστω και μια αράδα τους, σκέφτηκα.

Φεύγοντας από το κλιματιζόμενο κτίριο της έκθεσης, η ζέστη του κόσμου της Μέσης Ανατολής σε επαναφέρει στην πραγματικότητα. Στην πραγματικότητα των ανύπαρκτων πεζοδρομίων, της ερήμου που εμφανίζεται σε κάθε μη τριμεντοστρωμμένο τετραγωνικό, των πολυτελών αυτοκινήτων και των ταπεινών ποδηλατιστών. Σε λίγες ώρες η έκθεση θα έχει ολοκληρώσει την εφήμερη ύπαρξη της και θα αποσυναρμολογηθεί, θα χάσει την υπόστασή της. Ηταν τόσο διαφορετική από το περιβάλλον του που δεν θα μπορείς να πεις με σιγουριά ότι υπήρξε. Ενας ου-τόπος που επιμένει να αναβοσβήνει για 41 χρόνια και που σχεδιάζει με ακρίβεια τις επόμενες εμφανίσεις του.

«Εχουμε ήδη έτοιμη την SIBF του 2024 και μεγάλο μέρος εκείνης του 2025» λέει με ήρεμη αυτοπεποίθηση ο πρόεδρος – εμίρης. Είναι ικανοποιητικό να ξέρεις ότι μια έκθεση βιβλίου θα συνεχίσει να υπάρχει και να μεγαλώνει. Και αυτό γιατί, ακόμη και αν πολλοί θα είχαν πολλά πράγματα να σχολιάσουν για μια χώρα που στο έδαφός της φιλοξενεί έναν φάρο, κανείς δεν θα ήθελε ο φάρος αυτός να σταματήσει να φέγγει.

Ο Δ. Γλύστρας είναι δημοσιογράφος, υποψήφιος διδάκτορας Ιστορίας