«Αθώος λόγω αμφιβολιών»

Γίνεται πολλή συζήτηση για το «αθώος λόγω αμφιβολιών», λες και είναι κάτι σαν «όχι και σίγουρα αθώος», ενώ θεσμικά, αλλά, όπως θα δείτε παρακάτω, και επιστημονικά, σημαίνει ακριβώς το αντίθετο. Επιστημονικά, γιατί η μία από τις θεσμικές μεθόδους που έχουμε για την αναζήτηση της αλήθειας, η δίκη, μοιάζει στο σημείο αυτό με την πιο παραδειγματική μέθοδο αναζήτησης της αλήθειας, το επιστημονικό πείραμα και τη μέθοδο των θετικών – φυσικά  – επιστημών.

Η προσέγγιση των θετικών επιστημών και του πιο πρακτικού και πραγματιστικού εργαλείου τους, της στατιστικής, στην αναζήτηση της αλήθειας μπορεί να σας βοηθήσει να καταλάβετε την άλλη παραδειγματική μέθοδο, τη δίκη. Αλλωστε στην αρχή της επιστημονικής επανάστασης, στην πρώιμη νεωτερικότητα, τα πειράματα γινόντουσαν ως δίκες, δημόσια και με μάρτυρες, που πρέπει μάλιστα να ήταν αξιόπιστοι και αξιοσέβαστα μέλη της κοινωνίας. Θεωρούσαν ότι με το πείραμα ανακρίνεται η φύση και δίνει απαντήσεις.

Στις θετικές επιστήμες, όταν κάνουμε ένα πείραμα και αναλύουμε στατιστικά τα αποτελέσματά του, σε μια κλινική δοκιμή για ένα φάρμακο π.χ., και κάνουμε την υπόθεση ότι το φάρμακο «λειτουργεί» και είναι αποτελεσματικό, δεν προσπαθούμε να αποδείξουμε αυτό. Αντιθέτως, προσπαθούμε να αποδείξουμε ότι το αντίθετο, αυτό που ονομάζουμε «μηδενική υπόθεση» (Null Hypothesis, Ho) δεν ισχύει, ότι π.χ. δεν ισχύει ότι το φάρμακο δεν έχει διαφορά από το ζαχαρένιο χαπάκι, το placebo. Οι μαθηματικά στιβαροί στατιστικοί μας έλεγχοι χρησιμοποιούνται για να καταρρίψουν τη μηδενική υπόθεση, όχι για να αποδείξουν το τελικό ζητούμενο.

Γιατί γίνεται αυτό, που στον αμύητο μοιάζει ακατανόητο ή περιττός φορμαλισμός; Μα γιατί ξέρουμε ότι είναι πολύ πιο δύσκολο λογικά να αποδείξεις με βεβαιότητα ότι ισχύει μια υπόθεση από το να αποδείξεις ότι δεν ισχύει. Η μηδενική υπόθεση είναι άλλωστε το συντηρητικό σημείο εκκίνησης του συλλογισμού μας, αυτό που είναι πιο πιθανό να ισχύει και το οποίο, ως προσεκτικοί και σοβαροί άνθρωποι που δεν βιαζόμαστε να βγάλουμε συμπεράσματα, παίρνουμε σαν δεδομένο που πρέπει να καταρριφθεί για να συνεχίσουμε. Οτι π.χ. το φάρμακο δεν δουλεύει. Ή ότι ο κατηγορούμενος είναι αθώος. Αλλιώς θα κινδυνεύαμε να έχουμε επικίνδυνα φάρμακα που δεν δουλεύουν και αθώους στη φυλακή και, ως σοβαροί, μετριοπαθείς και προσεκτικοί άνθρωποι, δεν θέλουμε κανένα από τα δύο.

Το ίδιο λοιπόν και στη δίκη: πρέπει το κράτος που κατηγορεί να αποδείξει ότι δεν ισχύει η μηδενική υπόθεση, ότι ο κατηγορούμενος είναι αθώος. Οχι ο κατηγορούμενος να αποδείξει ότι δεν είναι ένοχος! Το τεκμήριο της αθωότητας δεν είναι μια αυθαίρετη αξιωματική αρχή που θέλουν να επιβάλουν κάποιοι δικαιωματιστές για να κάνουν δύσκολη τη ζωή των αρχών. Πέρα από βασική αρχή κράτους δικαίου για να προφυλάσσει την ίδια τη δικαστική εξουσία από την ασύμμετρη ισχύ της εξουσίας και να προστατεύει τους πολίτες από την αυθαιρεσία, είναι και μια αρχή επιστημονική. Είπαμε, η δίκη και το επιστημονικό πείραμα είναι οι πιο παραδειγματικές μέθοδοι αναζήτησης της αλήθειας και κατά βάθος μοιάζουν πολύ.

Και μην το ξεχνάμε ποτέ: αν οι πολίτες έχουν το τεκμήριο της αθωότητας, κατά λογική συνέπεια η εξουσία και οι μηχανισμοί της έχουν το τεκμήριο της αυθαιρεσίας· είναι βασική αρχή μιας φιλελεύθερης στάσης – ο πραγματικός φιλελευθερισμός είναι πολιτική στάση, όχι ιδεολογία – ότι η εξουσία αυθαιρετεί μέχρι αποδείξεως του ενάντιου, το οποίο αυτή οφείλει να αποδεικνύει συνεχώς και πάντα. Οταν κατηγορεί πολίτες ή όταν την κατηγορούν για υποκλοπές π.χ.

Ετσι, λοιπόν, το «αθώος λόγω αμφιβολιών» δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο από το ότι αυτή η δίκη ως επιστημονικό πείραμα δεν κατάφερε να αποδείξει ότι η μηδενική υπόθεση, το Ho, η αθωότητα, δεν ισχύει. Τίποτε περισσότερο και τίποτε λιγότερο. Και σίγουρα δεν σημαίνει «όχι και πολύ αθώος» ή «δεν είμαστε σίγουροι ότι είσαι αθώος». Αυτά είναι μπούρδες από ανθρώπους που όχι μόνο δεν καταλαβαίνουν από δίκες και θεσμούς, αλλά δεν έχουν γνώση και εμπειρία θετικών επιστημών και της επιστημονικής προσέγγισης στην αλήθεια. Εκτός αν απλά δεν μπορούν να καταπιούν το αποτέλεσμα του πειράματος. Αλλά έτσι είναι η επιστήμη και οι θεσμοί του Δικαίου. Επιφυλάσσουν απογοητεύσεις σε όσους βιάζονται να βγάλουν συμπεράσματα.

Ο Γρηγόρης Φαρμάκης είναι διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας στατιστικής και πληροφορικής Agilis και μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας της Επιστήμης στο ΕΚΠΑ