Οταν έχω διάβασμα βαριέμαι

«Ας εργαστούμε μαζί για μια κοινωνία όπου όλες και όλοι θα έχουμε ίση πρόσβαση στο βιβλίο». Αυτό είναι το σύνθημα κάτω από το οποίο οργανώθηκε μια έρευνα του ΟΣΔΕΛ για τις αναγνωστικές συνήθειες των Ελλήνων, τα συμπεράσματα της οποίας θα ανακοινωθούν την Τρίτη. Με συγχωρείτε, αλλά αυτό το «ίση πρόσβαση στο βιβλίο» για όλους μου φαίνεται αστείο. Αφενός, επειδή στις μέρες μας οι πάντες έχουν πρόσβαση στο βιβλίο, εξίσου εύκολη όπως έχουν πρόσβαση στα ρούχα, στα παπούτσια, στις τροφές… Παντού υπάρχει ένα βιβλιοπωλείο, και όπου υπάρχει έλλειψη, παντού υπάρχει Διαδίκτυο, όπου μπορείς εύκολα να αγοράσεις ή και να βρεις τσάμπα περιεχόμενο. Συνεπώς, το πρόβλημα δεν είναι η ίση πρόσβαση. Το θέμα είναι αν η κουλτούρα μας ευνοεί την ανάγνωση – κι αν η ανάγνωση πιάνει τόπο, αν δηλαδή κατανοούμε αυτά που επιλέγουμε, όσοι επιλέγουμε, να διαβάζουμε, αν μας βοηθούν στη ζωή μας κι αν βοηθούν και τους άλλους. Το θέμα δηλαδή δεν είναι αν αγοράζουμε βιβλία, αλλά αν η σχέση μας με τα βιβλία δεν είναι φετιχιστική ούτε καταναλωτική, αλλά κάτι βαθύτερο.

Ο οργανισμός, βασική ενασχόληση του οποίου είναι η είσπραξη και απόδοση δικαιωμάτων σε συγγραφείς, δημοσιογράφους, καθηγητές και γενικώς σε παραγωγούς περιεχομένου από την αναπαραγωγή της δουλειάς, χρηματοδότησε μια έρευνα για το βιβλίο και την ανάγνωση. Δεν είναι η δουλειά του, αλλά ας πούμε ότι καλύπτει ένα κενό – το κενό που δεν κάλυψε το ΕΚΕΒΙ, που είχε οργανώσει την προηγούμενη ανάλογη έρευνα, στην αρχή της δεκαετίας της χρεοκοπίας. Διαβάζοντας όμως τα γενικά συμπεράσματα της έρευνας, την επιστημονική διεύθυνση της οποίας είχε ο καθηγητής κοινωνιολογίας Νίκος Παναγιωτόπουλος (περιμένω την εξειδίκευσή τους), έχω την εντύπωση ότι διέφυγε το βασικό: ότι η ανάγνωση δεν διευκολύνεται από το γενικό πλαίσιο της εκπαίδευσης. Οτι η σχέση μας με το βιβλίο βαρύνεται από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τα βιβλία στο σχολείο. Ως εργαλεία περιορισμένης χρήσης και, κατόπιν, ως βάρος – περιέχουν την ύλη της παπαγαλίας που είναι η βασική σχέση του σχολείου με ό,τι έπρεπε να είναι η γνώση, γι’ αυτό και όταν πάψουν να είναι χρήσιμα τα παιδιά τα πετάνε, τα σκίζουν ή τα καίνε. Η σχέση αυτή καθρεφτίζεται στις ευρύτερης χρήσης έρευνες της PISA, στις οποίες καταγράφεται ο υψηλός δείκτης λειτουργικού αναλφαβητισμού στη χώρα μας – καταγράφεται, δηλαδή, η χρεοκοπία των εκπαιδευτικών θεσμών.

Το ίδιο πράγμα συμβαίνει στο πανεπιστήμιο, στοιχειωμένο από το ένα και μοναδικό σύγγραμμα του καθηγητή. Σήμερα, που το ένα και μοναδικό σύγγραμμα έχει καταργηθεί, η πλειονότητα των φοιτητών περιμένει τις σημειώσεις που επίσης θα παπαγαλίσει. Συγκριτικά, είναι ελάχιστοι οι πραγματικοί φοιτητές που αναμετριούνται με βιβλιογραφία, με συζητήσεις, γενικά με τη γνώση. Κι αυτό δεν είναι αποτέλεσμα του ταξικού σχολείου (όπως υποστηρίζουν πολλοί, λες και μόνο στην Ελλάδα υπάρχουν κοινωνικές τάξεις). Είναι αποτέλεσμα της παραίτησης του σχολείου (και, μεταξύ άλλων, πολλών εκ των λειτουργών του) από τον ρόλο του.

Αν δεν αλλάξει διαρθρωτικά κάτι από το σχολείο, η σχέση με την ανάγνωση δεν θα διορθωθεί. Αυτό το ξέρουν άλλωστε καλά πρωτίστως οι εκδότες, που προωθούν τα βιβλία τους Χριστούγεννα και καλοκαίρι, στην ανάπαυλα – ως μέσο για να ξεφεύγεις. Ενώ το βιβλίο είναι μέσο για να μπαίνεις βαθύτερα στην ουσία.