«Ο,τι αγαπάμε, μπορεί να χαθεί. Το φως έρχεται απ’ το πουθενά»

Ο Ριγιουσούκε Χαμαγκούτσι από την Ιαπωνία είναι ένας σκηνοθέτης της σχετικά νεότερης γενιάς, με εργογραφία που κεντρίζει τις αισθήσεις και τον σύγχρονο προβληματισμό. Η ταινία του «Drive my Car» κέρδισε φέτος το Οσκαρ καλύτερης διεθνούς ταινίας, ενώ είχε προηγηθεί το βραβείο σεναρίου στο Φεστιβάλ των Καννών, αλλά και το BAFTA καλύτερης μη αγγλόφωνης ταινίας. Πρόκειται για ένα φιλμ σε τέσσερις κυριολεκτικά τροχούς, που βασίζεται στο ομώνυμο διήγημα του Χαρούκι Μουρακάμι (από τη συλλογή «Ανδρες χωρίς γυναίκες»). Το φιλμ αναζητά διόδoυς επικοινωνίας ανάμεσα στις χαράδρες των εσωτερικών ελλείψεων και την αναγέννηση της ζωής. Ο Γιουσούκε Καφούκου, θεατρικός ηθοποιός και σκηνοθέτης, είναι παντρεμένος με τη σεναριογράφο Οτο. Ο κοινός τους τόπος είναι μικροαφηγήσεις που περιλαμβάνουν φανταστικούς εισβολείς. Οταν εκείνη πεθαίνει ξαφνικά, ο Καφούκου αδυνατεί να κατανοήσει τις διαστάσεις της σχέσης τους. Δύο χρόνια αργότερα, δέχεται πρόταση να σκηνοθετήσει τον «Θείο Βάνια» του Τσέχοφ σ’ ένα θεατρικό φεστιβάλ στη Χιροσίμα. Εκεί γνωρίζει τη Μισάκι, μια κλειστού χαρακτήρα γυναίκα με τα δικά της τραύματα, που έχει αναλάβει καθήκοντα σοφέρ. Στον χρόνο που περνάνε μαζί μέσα στο κόκκινο Saab του, αλλά και μέσα από την επαφή του με τα μέλη του θιάσου, ο Καφούκου οδηγείται σε μια προσωπική ανάσταση.

Πότε κατανοήσατε ότι στη ζωή σας θα φτιάχνετε ταινίες; Ποια ήταν η αποφασιστική στιγμή;

Αν γυρίσω πίσω τον χρόνο, η περίοδος που άρχισα να σκέφτομαι σοβαρά την ενασχόλησή μου με τον κινηματογράφο, δίχως να ξέρω ακριβώς από ποια θέση, ήταν όταν έγινα μέλος της κινηματογραφικής λέσχης του πανεπιστημίου όπου φοιτούσα. Ηρθα σε επαφή με τη σινεφίλ κοινότητα και με άτομα που πρότειναν ορισμένες καταπληκτικές ταινίες. Αρχισα να βλέπω σε καθημερινή βάση πράγματα που με εκπαίδευσαν πολύ σε καλλιτεχνικό επίπεδο. Γιατί πιστεύω ότι το πρώτο σκαλοπάτι για να κάνεις ταινίες είναι να έχεις δει πρώτα πολύ κινηματογράφο. Ημουν, φαντάζομαι, από τους τυχερούς και θυμάμαι ότι μετά την παρακολούθηση του φιλμ «Faces» («Πρόσωπα» του Τζον Κασσαβέτη) σκέφτηκα πως ναι, αυτό θέλω να κάνω στη ζωή μου. Να κατασκευάζω κόσμους μέσα από ταινίες.

Τι σας παρακινεί συνήθως πριν κάνετε μια ταινία; Είναι ένα συναίσθημα, μια εικόνα, κάτι που διαβάσατε, άλλο;

Σας ομολογώ ότι δεν έχω την παραμικρή ιδέα το πώς ξεκινάει μια ταινία. Σίγουρα αναδεύονται μέσα μου πράγματα που περιλαμβάνουν πολλά από εκείνα που είπατε, όχι όμως αποκλειστικά αυτά. Προσπαθώ να μην προκαταβάλλω διαθέσεις και κυρίως να μην πέφτω στην παγίδα να ντύνω με εικόνες όμορφες ιδέες. Μου αρέσει να αφήνομαι και να με οδηγεί. Το σχεδιάγραμμα μιας ταινίας αρχίζει να διαμορφώνεται μέσα από εκατοντάδες σημειώσεις και απόπειρες προβών. Είναι κάτι σαν ένστικτο που μπλέκεται σε μια σχεδόν ονειρική κατάσταση. Αν υπήρχε ένας και μόνος λόγος που θα μου έδειχνε τι ταινία θα σκηνοθετήσω, θα έκανε τη δουλειά μου πιο εύκολη, για να μην παιδεύομαι τόσο. Το καλύτερο που μπορεί να μου συμβεί είναι η επέμβαση ενός εξωτερικού παράγοντα. Δηλαδή να με πλησιάσει ένας παραγωγός και να μου προτείνει ένα πρότζεκτ. Αν μεταξύ μας υπάρχει εμπιστοσύνη, το κάνω με τον απολύτως δικό μου τρόπο. Το εξωτερικό αυτό ερέθισμα, με κινητοποιεί άμεσα. Στο μεσοδιάστημα, δουλεύω ακατάπαυστα. Προετοιμάζομαι πυρετωδώς δίχως συγκεκριμένη προετοιμασία.

Ποια ήταν η αφορμή πίσω από το «Drive my Car»;

Η αρχική σκέψη σχηματίστηκε ύστερα από την ανάγνωση της συλλογής διηγημάτων «Ανδρες χωρίς γυναίκες» του Χαρούκι Μουρακάμι, ενός συγγραφέα που θαυμάζω (κυκλοφόρησε στην Ιαπωνία το 2014). Στα διηγήματα κυριαρχεί μια ατμόσφαιρα απογύμνωσης του εσωτερικού μας κόσμου. Οι ποικίλες μορφές της απουσίας, μέσα από το ανδρικό βλέμμα. Αυτά τα στοιχεία είναι πολύ κοντά στη δική μου ιδιοσυγκρασία. Καθώς προσπαθούσα να ζυγίσω τον εαυτό μου στο τι θα κάνω τελικά, ο παραγωγός Τερουχίσα Γιαμαμότο μού λέει ότι θα ήθελε να δει κάτι δικό μου βασισμένο στον Μουρακάμι. Τότε του πρότεινα το «Drive my Car» που ήταν από τα αγαπημένα μου διηγήματα της συλλογής, αλλά και για έναν άλλο λόγο πιο πρακτικό: μπορούσα να το σκηνοθετήσω σε φυσικούς χώρους, με ας πούμε ρεαλιστικούς όρους. Το ότι δύο άγνωστοι μεταξύ τους άνθρωποι μέσα σε ένα αυτοκίνητο αναπτύσσουν μια γκάμα συναισθηματικών δυνατοτήτων που αφορούν πολλούς από εμάς πυροδότησε τελικά την ανάγκη μου να κάνω την ταινία. Ηθελα να αισθανθώ πώς είναι να μεταφέρομαι σε ένα μέρος μακρινό, τόσο κοντά όμως στα ψυχικά μας τοπία.

Η ταινία διαθέτει έναν σπάνιο εσωτερικό ρυθμό. Μπορείτε να μας πείτε περισσότερα για τον οπτικό σχεδιασμό της;

Ενιωσα μεγάλη ευγνωμοσύνη όταν ο ρυθμός της ταινίας άρχισε να περνά από μέσα μου. Αυτό είτε συμβαίνει, είτε όχι. Προσεγγίζω τον ρυθμό που αναφέρετε πρωταρχικά ως μουσική, παρά σαν εικόνα. Είναι ο τρόπος εκφοράς των λέξεων από τους ηθοποιούς, ο οποίος θέτει και την ηχητική απόχρωση της ταινίας. Ακούω την ταινία, διαβάζοντας εξαντλητικά στις πρόβες μαζί με τους ηθοποιούς. Ταυτόχρονα τους βοηθώ να βρουν μόνοι τους τον αυθεντικό εαυτό του ρόλου, αντί να τους δίνω έτοιμη τροφή στο πιάτο. Μετά στο πλατό, αρχίζει η αλληλεπίδραση μεταξύ τους. Ο ρυθμός του καθενός μπλέκεται με τον διπλανό του. Ο κάθε ηθοποιός αποκτά τη δική του τονικότητα μέσα από τη ζωντανή παρουσία. Ετσι ξετυλίγεται το κουβάρι της ταινίας μέχρι τέλους. Από εκεί και πέρα στην ταινία, οι πρωταγωνιστικοί χαρακτήρες μοιάζουν σαν να αντιδρούν παρορμητικά. Μοιράζονται τις ίδιες φαντασιώσεις για ανταλλαγές ρόλων, με το αυτοκίνητο να λειτουργεί κυριολεκτικά σαν όχημα για μεγάλους αν θέλετε υπαρξιακούς διαλόγους.

Με ποιον τρόπο «Ο Θείος Βάνιας» του Αντον Τσέχοφ λειτουργεί στην ταινία σας;

Στο διήγημα του Μουρακάμι, «Ο θείος Βάνιας» κι ο Τσέχοφ ευρύτερα, ήταν το αντικείμενο μελέτης και δράσης του πρωταγωνιστή μας: του ηθοποιού και σκηνοθέτη Γιουσούκε Καφούκου (σ.σ.: τον οποίο υποδύεται εκπληκτικά ο Χιντετόσι Νισιτζίμα). Στο αρχικό κείμενο, υπήρχαν μερικές μόνο γραμμές αναφοράς στο θεατρικό έργο. Αυτό μου έδωσε το έναυσμα να ξαναδιαβάσω τον «Θείο Βάνια» του μεγάλου ρώσου δραματουργού. Ανακάλυψα την ευθεία σύνδεση των συναισθημάτων του Καφούκου με τον Βάνια. Στον κινηματογράφο όπου δεν διευκολύνει κάποιον στο να εισέρχεται και να βγαίνει από τον εσωτερικό ψυχισμό ενός χαρακτήρα, όπως σε ένα μυθιστόρημα ή θεατρικό έργο, σκέφτηκα να διευρύνω το υποκριτικό εύρος του Καφούκου, ώστε να αναδειχθεί όλη η παλέτα των συναισθημάτων του προς το κοινό. Παρόμοια σύνδεση βρήκα και στην τσεχοφική Σόνια με την πρωταγωνίστριά μας, Μισάκι (σ.σ.: που υποδύεται η Τόκο Μιούρα). Ολες αυτές τις νύξεις που υπήρχαν στο αρχικό διήγημα τις ανέπτυξα με τρόπο ώστε «Ο θείος Βάνιας» να έρθει και να παίξει έναν ακόμη κεντρικό ρόλο στην ταινία.

Η ταινία σας διαθέτει πολλά δραματουργικά επίπεδα. Πώς καταφέρατε να πλοηγήσετε τους ηθοποιούς σε τέτοια συναισθηματικά βάθη;

Ακολουθώ κυρίως τη μέθοδό μου. Μπαίνουμε στη διαδικασία να διαβάσουμε το σενάριο απλά, δίχως συναισθήματα. Να μας πλημμυρίσουν οι λέξεις ξανά και ξανά. Οι ηθοποιοί αρχίζουν και αποκτούν δυνατότητες έτσι. Δίχως να ερμηνεύουν την αμφισημία του κειμένου, οι χαρακτήρες με όλη τη ζωτικότητά τους αρχίζουν και μπαίνουν στο σώμα τους. Παράλληλα, δίνω στους ηθοποιούς μερικά ερμηνευτικά κείμενα εκτός σεναρίου, που θα τους βοηθήσουν στην περαιτέρω εξήγηση του χαρακτήρα τους. Σε αυτά τα κείμενα διαβάζουμε το επινοημένο βιογραφικό των ηρώων, όπως και στοιχεία της προσωπικότητάς τους. Οι πρόβες επεκτείνονται κι εδώ. Εν συνεχεία αφήνω τους ηθοποιούς να καταλάβουν τους ρόλους και να αναπτύξουν μεταξύ τους σχέσεις. Αρχίζω το γύρισμα, όταν όλοι είμαστε αρκούντως κουρασμένοι.

Θα λέγατε ότι το «Drive my Car» είναι και μια ταινία για την απώλεια;

Θα μπορούσε, αλλά δεν είναι όμως. Θα έλεγα πως το ενδιαφέρον μου στρέφεται στο πώς μπορούμε να ζήσουμε καλύτερα, παρά τις απουσίες που μας περιτριγυρίζουν ή παρά το γεγονός ότι αποτελούμε κι εμείς μέρος τους. Ομως το κύριο για μένα είναι εδώ, στο πώς θα ξεπεράσουμε τα λάθη και τους δαίμονές μας αν θέλετε, και να σταθούμε όρθιοι.

Πώς αισθάνεστε μετά την τιμή που σας έκανε η Ακαδημία με το Οσκαρ καλύτερης διεθνούς ταινίας;

Από τη μια μεριά ένιωσα χαρά κι από την άλλη αμηχανία. Το Οσκαρ είναι μια τεράστια αναγνώριση τόσο για τους συνεργάτες όσο και για την πορεία μου. Για εμένα η βράβευση αυτή είναι ένα ισχυρό κίνητρο να συγκεντρωθώ όσο μπορώ περισσότερο στη δουλειά μου.

Ζούμε σε μια παρατεταμένη ίσως περίοδο αλλαγών και αστάθειας. Πώς μας βλέπετε στο εγγύς μέλλον;

Κοιτάξτε, η πεποίθηση πως οι ζωές μας μπορεί να είναι για πάντα σταθερές αποτελεί καθαρή… μυθοπλασία. Η ατομική μας ύπαρξη έχει μια φυσική αστάθεια, αλλά βρίσκει τον τρόπο να επιπλεύσει όταν έρχονται τα δύσκολα. Ο,τι αγαπάμε μπορεί να χαθεί ανά πάσα στιγμή και αντιστρόφως από το πουθενά μπορεί να βρούμε κάτι που θα μας παρασύρει προς το φως. Σκέφτομαι πολλές φορές πως δεν υπάρχει άλλη επιλογή, παρά να ζήσουμε με αυτό. Το λέω και σαν ξόρκι εκ των προτέρων για την καθημερινή ανασφάλεια που βιώνουν πολλοί. Παρ’ όλ’ αυτά πιστεύω ότι ανοίγεται μπροστά μας μια ευκαιρία, να επαναξιολογήσουμε τι είναι σημαντικό στη ζωή μας και να πάρουμε άμεσες αποφάσεις μπροστά στα απρόβλεπτα.

info

«Drive my Car». Πρωταγωνιστούν: Χιντετόσι Νισιτζίμα, Τόκο Μιούρα, Κότζι Τακασούκι, Ρέικα Κιρισίμα{CR}Διανομή: ΑΜΑ Films{CR}Διάρκεια: 179’