Το απαγορευμένο παραμιλητό

Απότοκο πολύωρων συζητήσεων του δημοσιογράφου Νίκου Ευσταθίου με τον «άνευ άλλων συστάσεων» Πύρρο Δήμα, αλλά κι επίμοχθης έρευνας του πρώτου για μια εποχή που λόγω ηλικίας (γεννημένος το 1992) δεν την έζησε από πρώτο χέρι, είναι το βιβλίο που κυκλοφόρησε προ ημερών από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος και, καθώς συνηθίζουμε να λέμε, διαβάζεται σαν μυθιστόρημα: «Πύρρος – Με το μικρό μου όνομα». Ενα υβρίδιο κλασικής authorized βιογραφίας κι εξομολογητικών αφηγήσεων -και αυτή ακριβώς η τεχνική είναι ο λόγος που καθιστά το βιβλίο τόσο «διαβαστερό», εάν παρακάμψουμε φυσικά τον κυριότερο: την ίδια την ιστορία που μας αφηγούνται.

Ο Πύρρος Δήμας γεννήθηκε στη Χειμάρρα της Βορείου Ηπείρου (σε απόσταση οπτικής επαφής από την ελληνοαλβανική μεθόριο) τον Οκτώβριο του 1971 κι έμελλε να ζήσει όλες εκείνες τις κοσμογονικές αλλαγές που προηγούμενες γενιές Βορειοηπειρωτών ελληνικής καταγωγής θα περιορίζονταν μονάχα να τις ονειρευθούν. Η ίδια η Χειμάρρα, παρότι τυπικά δεν συμπεριλαμβανόταν στα 99 ελληνικά μειονοτικά χωριά της Αλβανίας (κάτι που αργότερα, όταν ο Πύρρος θα αντιμετώπιζε τη δική μας γραφειοκρατία ώστε να πάρει την ελληνική ιθαγένεια, θα του προκαλούσε πρόσθετες δυσχέρειες), ήταν γεωγραφικά απομονωμένη σχεδόν εξίσου από τον αλβανικό Βορρά κι έχαιρε κάποιας ανοχής όσον αφορά την εκδήλωση της εθνικής ταυτότητας των κατοίκων της, χώρια που ο αγροτικός/κτηνοτροφικός της χαρακτήρας και η παρεπόμενη αυτάρκεια σε αγαθά πρώτης ανάγκης την έφερναν σε σχετικά πλεονεκτική θέση ως προς τα βυθισμένα στην ανέχεια Τίρανα (όπως ακριβώς συνέβη και στη σχέση Αθήνας – επαρχίας κατά τον μεγάλο κατοχικό λιμό του 1941-1942). Αυτή η – ας την πούμε, καταχρηστικά – προνομιούχα κατάσταση που βίωνε ο Πύρρος στη Χειμάρρα, δίπλα στη γιαγιά του – «με κακομάθαινε», αφηγείται στον Ευσταθίου – ανατράπηκε άρδην στα έξι του χρόνια, όταν τον πήραν οι γονείς του στην αλβανική πρωτεύουσα προκειμένου να πάει στο δημοτικό.

Δυσκολεύεται να φαντασθεί κανείς την καθημερινότητα για ένα ελληνόπουλο στα Τίρανα κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Μιλάμε για μία από τις πιο σκληρές, ανάδελφες και ψυχωτικές δικτατορίες που επιβλήθηκαν ποτέ σε ευρωπαϊκό έδαφος. Το σαραντάχρονο κομμουνιστικό καθεστώς του Ενβέρ Χότζα (1945-1985) μαζί με το – σαφώς ηπιότερο – πεντάχρονο υστερόγραφο του Ραμίζ Αλία κατάφεραν να φέρουν την Αλβανία σε τροχιά σύγκρουσης με όλες τις γειτονικές της χώρες και τη μετασταλινική Σοβιετική Ενωση, όχι μόνο την ώθησαν σε ρήξη και με την Κίνα, τη μοναδική υπερδύναμη που την κρατούσε με το ζόρι στη ζωή, αλλά και με μια αντίληψη πολεμικού αθεϊσμού που ως σκοπό είχε να εξαλείψει τις θρησκευτικές αντιπαλότητες μεταξύ ορθοδόξων, καθολικών και μουσουλμάνων εν ονόματι μιας τυφλής προσωπολατρίας στον παρανοϊκό δικτάτορα, κατόρθωσαν να παραλύσουν τους πάντες με το φάσμα του απόλυτου τρόμου. Σε αυτό το οργουελικό πλαίσιο, ο μικρός Πύρρος συνειδητοποίησε ότι είναι έγκλημα με απροσδιόριστες αλλά επώδυνα απτές συνέπειες να «μιλάει ελληνικά» στον δρόμο – απερισκεψία που, από τη μια μέρα στην άλλη, θα μπορούσε να «εξαφανίσει» τη μαμά του ή τον μπαμπά του. Εάν μπορούσε το μακρύ χέρι του Ενβέρ Χότζα – η διαβόητη «Σιγκουρίμι» – θα διαπίστωνε μήπως το εξάχρονο παιδί «μιλούσε ελληνικά» και στο νυχτερινό παραμιλητό του.

Υπάρχει όμως κι ένας διδακτικός επίλογος σ’ εκείνη την πρώτη από τις επτά ζωές του Πύρρου Δήμα. Τον Φεβρουάριο του 1991  διαπιστώνει ιδίοις όμμασι τον ανάποδο ρατσισμό της Ελλάδας. Μολονότι οι συμπατριώτες μας εκλαμβάνουν συλλήβδην ως «κωλο-αλβανούς» τόσο τους Βορειοηπειρώτες όσο και τους Αλβανούς, οι αλβανοί φυγάδες κρίνουν σκόπιμο να μη «μιλούν αλβανικά» στους δρόμους της Αθήνας. Το λες και καγχασμό της Ιστορίας.