«Εμεινε “Φώφη”, με το μικρό της»

Πέρυσι τέτοιον καιρό, το ΠΑΣΟΚ ζούσε μια από τις πιο δύσκολες στιγμές της ιστορίας του. Η πρόεδρος του κόμματος, Φώφη Γεννηματά, μέσα σε λίγες μέρες από την ξαφνική εισαγωγή της στο νοσοκομείο, έχασε τη μάχη με τον καρκίνο. Για λίγο όλα τα εσωκομματικά σταμάτησαν: στην κηδεία της, το ΠΑΣΟΚ ενωμένο αποχαιρέτησε τη γυναίκα που το κράτησε ζωντανό σε μια κρίσιμη περίοδο. Πριν από λίγες μέρες, σε ένα καφέ στο κέντρο της Αθήνας, τρία πολύ σημαντικά πρόσωπα της ζωής της ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση των «ΝΕΩΝ Σαββατοκύριακο»: η αδελφή της, Μαίρη Γεννηματά, ο πολιτικός της μέντορας, Κώστας Γείτονας, και ο διευθυντής του πολιτικού της γραφείου, Μανώλης Οθωνας. Η συζήτηση δεν είχε κανόνες, παρά μόνο έναν: να μιλήσουν για τη Φώφη, όπως εκείνοι τη γνώρισαν.

«Να το πάρουμε από την αρχή;», ρωτάει η Μαίρη Γεννηματά. «Εμείς μέναμε στα Εξάρχεια, στη Δερβενίων. Η Χαριλάου Τρικούπη ήταν πέντε λεπτά με τα πόδια. Αυτό που έλεγε η Φώφη, ότι το ΠΑΣΟΚ ήταν το δεύτερο σπίτι της, ήταν κυριολεκτικό, απόλυτη αλήθεια. Θυμάμαι ότι πηγαίναμε να δούμε τον μπαμπά μας, που σπάνια ήταν στο σπίτι, και πηγαίναμε κατευθείαν στον έκτο όροφο, όπου συναντούσαμε κόσμο που ως παιδιά δεν μπορούσαμε να φανταστούμε τι θα γίνουν», περιγράφει. «Μεγαλώσαμε στην κυριολεξία μέσα στο ΠΑΣΟΚ, γιατί περάσαμε εκεί ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της ζωής μας. Η Φώφη ήταν πάντα δίπλα στον μπαμπά, από νωρίς. Είχε το μικρόβιο. Απλώς στην οικογένεια υπήρχε ένας άγραφος νόμος που έλεγε “στην πολιτική ένας κάθε φορά”, όλοι στηρίζαμε αυτόν τον έναν, αλλά ποτέ δεύτερος – ίσως η μοναδική φορά που έσπασε ο κανόνας ήταν όταν η μαμά ήταν πρόεδρος της ΕΓΕ, αλλά ήταν πολύ ξέχωρα πράγματα. Μετά επικεντρωθήκαμε όλοι στη στήριξη του πατέρα μας».

Η κάθοδος στην πολιτική

Οταν ο Γιώργος Γεννηματάς έφυγε από τη ζωή, πέρασαν αρκετά χρόνια μέχρι η Γεννηματά να πολιτευτεί πρώτη φορά, το 2000. «Η Φώφη θα μπορούσε», σχολίασε ο Γείτονας, «να είχε κατέβει από το ’96», δύο χρόνια μετά τον θάνατό του. «Μου είχε πει πως πολλοί την παρότρυναν να κατέβει τότε, αλλά τους είχε απαντήσει ότι δεν θα πάει νωπή τη μνήμη του πατέρα της στην κάλπη», λέει ο Οθωνας. «Κατέβηκε μετά από πολύ μεγάλη σκέψη», εξηγεί η Μαίρη Γεννηματά. «Οταν το αποφάσισε έφαγε πολλή λάσπη, και μετά στην Υπερνομαρχία με το Φιατάκι, πολλά χτυπήματα κάτω από τη μέση. Είχε τσαγανό, είχε πέντε ανθρώπους που τη στήριξαν. Πέρασε από σαράντα κύματα. Το πίστευε αυτό που έκανε πραγματικά. Στις προεκλογικές περιόδους τής έλεγα “δεν ξέρω πώς αντέχεις”. Οποιος δεν ξέρει, δεν καταλαβαίνει ότι δεν εκμεταλλεύτηκε το όνομα. Δεν σε βοηθάει το όνομα αν δεν το αξίζεις».

Οπως βέβαια κάθε παιδί που κουβαλάει το επώνυμο του γονιού του, η Φώφη Γεννηματά ένιωθε το χρέος και τη σημασία της παρακαταθήκης της. Δεν ήταν όμως μόνο αυτό, λέει ο Οθωνας. «Δεν έβαζε τον πήχη συγκριτικά με κανέναν, ήταν μια διαρκής αναμέτρηση με τον εαυτό της». Από τις πρώτες αναμετρήσεις που κέρδισε μέχρι και μετά την εκλογή της στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ, έδινε μεγάλη σημασία στα καθημερινά προβλήματα των πολιτών. Αυτό ήταν που τράβηξε εκεί και τους πιο θερμούς υποστηρικτές της. «Ενσυναίσθηση σημαίνει πολιτική με ανθρώπινο πρόσωπο. Μια πολιτική που έχει ευαισθησία και κανόνες, ενισχύοντας την αξιοπιστία της. Η Φώφη έμεινε στην καλή πλευρά της πολιτικής, παρά τις συγκυρίες και τις δυσκολίες. Ποια είναι η καλή πλευρά; Εκεί που μετράνε οι αξίες, εκεί που μετράει ο άνθρωπος», λέει ο Γείτονας. «Μου έλεγαν πολλοί: “Τι λες, ρε Γείτονα; Η Φώφη είναι κόρη σου, τη στηρίζεις”. Δεν ήταν το συναισθηματικό, αυτό υπήρχε από τότε που γεννήθηκε. Ημουν πολιτικά με τη Φώφη και με εμπιστευόταν, γιατί ήξερε ότι κι εγώ πιστεύω και εμπιστεύομαι αυτό που κάνει». Για τον Οθωνα, ένας ηγέτης πρέπει να έχει τέσσερα χαρακτηριστικά: να ξέρει να ακούει, να μπορεί να συνθέτει, να είναι ψύχραιμος και να έχει πάντα στο επίκεντρο της προσοχής του τον άνθρωπο. «Τα είχε και τα τέσσερα. Σε μια σύσκεψη άκουγε, έβγαζε το διά ταύτα, σε πολλές κρίσιμες στιγμές είχε το κρύο αίμα να πάρει την απόφαση, αλλά το μέτρο της ήταν αν αυτό που προτείναμε θα καλυτερεύσει τη ζωή του μέσου ανθρώπου. Γι’ αυτό και πέρα από την πολιτική παράδοση της οικογένειάς της είχε ένα παραπάνω ενδιαφέρον για τις δημόσιες κοινωνικές υποδομές».

Η εκλογή στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ

Η Γεννηματά εξελέγη πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ τον Ιούνιο του 2015 και αμέσως κλήθηκε να λάβει μέρος σε εκείνη τη θρυλική συνεδρίαση των πολιτικών αρχηγών, γιατί η κυβερνητική «κωλοτούμπα» μετά το δημοψήφισμα δεν αρκούσε. «Η Φώφη είχε αταλάντευτα την άποψη ότι αυτό που προέχει είναι η Ελλάδα να μείνει με κάθε τρόπο στην ευρωζώνη. Δεν ήταν ώρα για κομματικά παζάρια. Ηταν πολύ εύκολη η επιλογή, γιατί δεν είχε διλήμματα», θυμάται ο Οθωνας. Οταν ανέλαβε, το ΠΑΣΟΚ αντιμετώπιζε πρόβλημα πολιτικής επιβίωσης. «Η πρώτη ερώτηση που της έγινε ήταν: “Θα μπείτε εσείς στη Βουλή;”. Αυτό περίμεναν. Kαι μια γυναίκα που δεν είχε την εξαρχής αποδοχή κινήθηκε μέσα σε ένα πλαίσιο τοξικού δικομματισμού. Εκεί τα αντιμετώπισε όλα με πολλή ψυχραιμία, υπέστη χτυπήματα κάτω από τη μέση. Αρκετές φορές πολιτικά η Φώφη κακοποιήθηκε. Απέδειξε πως είχε μέταλλο και με την πρωτοβουλία να δημιουργήσει το Κίνημα Αλλαγής έσωσε την παράταξη», αναφέρει ο Γείτονας. «Τότε ντρεπόταν να πει ο κόσμος ότι είναι ΠΑΣΟΚ. Δεν το έλεγαν, το ψιθύριζαν. Η Φώφη είχε το σθένος να το πάρει πάνω της», σχολιάζει η Μαίρη Γεννηματά.

Τις πρώτες μέρες στην ηγεσία του κόμματος, πολλοί μιλούσαν για «προσωρινή λύση» ή την παρουσίαζαν ως «καθοδηγούμενη» από τρίτους. «Η διαλλακτικότητα δεν ήταν σημάδι αδυναμίας, αλλά δύναμης. Οταν η Φώφη διαμόρφωνε άποψη, δεν την άλλαζε με τίποτα», απαντά ο Γείτονας. «Εγώ, και με την προσωπική σχέση που είχαμε, μπορούσα ίσως να τη στρογγυλέψω. Να της αλλάξω άποψη, δεν υπήρχε καμία περίπτωση. Υπήρχαν περιπτώσεις που ακόμα και η πλειονότητα των συνεργατών της διαφωνούσε μαζί της, αλλά οι αποφάσεις της ήταν οριστικές». Σύμφωνα με τον Οθωνα, «ακόμα κι αν άκουγε τη μεγαλύτερη βλακεία, δεν σε απόπαιρνε. Απλά στο τέλος την εξαιρούσε από το συμπέρασμα». Επαιξε ρόλο στην αμφισβήτησή της το φύλο της; «Φυσικά. Νομίζω όμως πως αυτό την πείσμωνε. Ηταν πολύ δυνατή – και ευαίσθητη, αν και δεν το άφηνε να φανεί», λέει η Μαίρη Γεννηματά. Οπως θυμάται ο Γείτονας, «το έλεγε και στις στιγμές της εκτόνωσης: “Αν ήμουν αγόρι, δεν θα ήταν ευκολότερα τα πράγματα;”. Και εκεί το γυρνούσε στο πολιτικό, λέγοντας ότι το ΠΑΣΟΚ κατάφερε την ισότητα στους θεσμούς, όμως στην πράξη υπάρχουν πολλά βήματα ακόμα που πρέπει να γίνουν». Την πείραζε «η υγρασία και η μιζέρια», λέει ο Οθωνας. «Μερικές φορές δεν ήθελε να ακούει τι λέγεται και τι γράφεται για εκείνη. Απλώς έλεγε “μην τσιμπάτε, μην ασχολείστε, πάμε παρακάτω”». Το μεγάλο πρόβλημα του ΠΑΣΟΚ ήταν, για εκείνη, η επικοινωνία των πρωτοβουλιών του. «Παρότι δεν έκανε ποτέ πολιτική με όρους επικοινωνίας, επικοινωνιακά δεν στηρίχθηκε η πολιτική της», λέει ο Γείτονας. «Δυστυχώς αυτά που έλεγε και ο τρόπος που τα έλεγε δεν πέρασαν στον κόσμο, τα βλέπαμε εμείς στο κανάλι της Βουλής. Εκανε, και οι συνεργάτες της έκαναν, μεγάλο αγώνα. Κι αυτό ήταν μεγάλος καημός, ότι όλα όσα γίνονται στο ΠΑΣΟΚ δεν μπορούσαν να τα επικοινωνήσουν», τονίζει η Μαίρη Γεννηματά.

Η γέννηση του Κινήματος Αλλαγής

Η επιλογή της να φτιάξει το Κίνημα Αλλαγής συζητήθηκε πολύ, όμως και οι τρεις συνομιλητές θεωρούν πως ήταν το κλειδί για την επόμενη ημέρα του ΠΑΣΟΚ. «Δεν ήταν μόνο η κατάσταση της παράταξης που παρέλαβε, ήταν και οι συνθήκες. Εκείνοι που δεν συνειδητοποιούν το μέγεθος της πολιτικής παρουσίας της Φώφης δεν λαμβάνουν υπόψη τους ότι αντιμετώπισε δύο πολιτικά και κοινωνικά κύματα, στο ζενίθ του το καθένα: έναν πρωτόγονο λαϊκισμό στην πρώτη φάση και έναν ιλουστρασιόν, δημαγωγικό λαϊκισμό στη δεύτερη. Και τώρα, που αυτά τα δύο κύματα έσκασαν πια μπροστά στην πραγματικότητα, υπάρχει μια παράταξη που εκείνη κράτησε όρθια, για να μπορέσει να κάνει το άλμα», λέει ο Οθωνας. Σύμφωνα με τον Γείτονα, «σήμερα υπάρχει μια ανοιχτή, θετική προοπτική της παράταξης, που εδράζεται σε όλη αυτή την προσπάθεια. Το Κίνημα Αλλαγής έγινε το κουκούλι του ΠΑΣΟΚ και η Φώφη λειτούργησε, όπως έκανε πάντα ο Ανδρέας, με όρους παράταξης».

Μία… συνηθισμένη καθημερινότητα

Σε όλη αυτή την πορεία, η μάχη με τον καρκίνο ήταν μια γενναία, προσωπική μάχη, που πήρε τη δημοσιότητα που εκείνη ήθελε. Στα υπόλοιπα, η καθημερινότητά της ήταν συνηθισμένη: «Πάντα συνδύαζε τον πρωινό της καφέ με μια επικοινωνία με τους άμεσους συνεργάτες της, ξεκινώντας από τον κύριο Κώστα (σ.σ.: Γείτονα). Την απασχολούσαν οι εκκρεμότητες και η προετοιμασία της ημέρας. Στη συνέχεια ανέβαινε είτε στη Βουλή ή στο ΠΑΣΟΚ», θυμάται ο Οθωνας. «Οσο ήταν μικρά τα παιδιά, όμως, η εικόνα που είχα ήταν ότι η μέρα της τελείωνε όταν η Κατερίνα και ο Γιώργος θα της έλεγαν το μάθημα». Μια άλλη πτυχή της δίνει η αδελφή της: «Η μέρα της ξεκινούσε με τα παιδιά και τελείωνε με τα παιδιά. Ιδιαίτερη στιγμή κάθε μέρας ήταν η επικοινωνία – έστω και τηλεφωνικά – με την Αιμιλία, που για τη Φώφη ήταν εκτός από κόρη και μία καλή φίλη και στήριγμά της. Τα τελευταία χρόνια η μικρότερη, η Κατερίνα, την περίμενε για να της πει για την ημέρα της ή να χαζέψουν κάτι μαζί. Ξυπνούσε για να τα δει το πρωί, ήταν δεδομένο, ό,τι ώρα κι αν είχε γυρίσει το βράδυ, όση δουλειά κι αν είχε. Οταν έφευγαν τα παιδιά έστελνε μήνυμα σε μένα, αν πίνω καφέ – ήξερε ότι ξυπνάω νωρίς. Πρέπει να σου πω, ακόμα περιμένω το μήνυμά της. Ηταν το πρώτο της ημέρας», λέει. «Μετά έμπαιναν τα υπόλοιπα σε σειρά. Εκτός κι αν είχε κάποια πρωινή εκπομπή, οπότε μου έστελνε μήνυμα να τη δω και περίμενα να τελειώσει και να κάνουν όλοι τα σχόλιά τους. Τελευταία εγώ, γιατί μου έλεγε “δεν είσαι αντικειμενικός κριτής”. Αν και ήμουν αυστηρή μαζί της, πολλές φορές». Για τον Γείτονα, μπορεί ο ρόλος της μάνας να ήταν προτεραιότητα, όμως η Φώφη Γεννηματά ήταν ένα πολιτικό ον, homus politicus. «”Καλημέρα, κύριε Κώστα”, με αυτό το τηλεφώνημα ξεκινούσαμε κάθε μέρα. Γινόταν ένας πρώτος κύκλος και μετά άλλος ένας, για να καταλήξει στις πρωτοβουλίες της ημέρας. Μην ξεχνάμε, γιατί έχουν ειπωθεί πολλά, η Φώφη έδειξε τις ηγετικές ικανότητες και το τσαγανό που είχε – και το λέω έχοντας ζήσει και τον πατέρα της. Είχε την οικογενειακή πολιτική κουλτούρα, αξιοποίησε την παρακαταθήκη του, όμως δημιούργησε μια δική της σχέση με τους πολίτες. Και γι’ αυτό έμεινε “Φώφη”, με το μικρό της, παρότι στην αρχή ήταν υπό διαρκή αμφισβήτηση».

Πολιτικά παρούσα
μέχρι το τέλος

Μέχρι το τέλος, η Φώφη Γεννηματά ήταν πολιτικά παρούσα. «Της έλεγα “αυτό σε θρέφει. Δεν μπορώ να σε φανταστώ έξω απ’ αυτό”», περιγράφει η Μαίρη. «Και την πίεζε και την κρατούσε ζωντανή. Αυτό ήταν η Φώφη. Ηθελε πολύ να κατέβει στις εκλογές, παρότι γνώριζε ότι ήταν δύσκολη αναμέτρηση. Τσαντίστηκε όταν ακούστηκε ότι η ασθένεια είναι πρόσχημα, της γύρισε το μάτι». «Οταν πήρε την απόφαση, απελευθερώθηκε. Ηταν άλλος άνθρωπος», λέει ο Γείτονας. Ο Οθωνας περιγράφει μια αμφίδρομη σχέση: «Η ζωή της όλη ήταν το ΠΑΣΟΚ; Στην απαξίωση και στη συρρίκνωσή του, ήταν η Φώφη η ζωή του ΠΑΣΟΚ, όχι το αντίστροφο. Αργά ή γρήγορα θα της πιστωθεί αυτό».

Δύο μήνες μετά τον θάνατό της, οι δικοί της άνθρωποι δέχονταν ακόμα συλλυπητήρια. «Ηταν η καλύτερη δικαίωση της προσφοράς της. Το δάκρυ, ο λυγμός της κοινωνίας, το πάνδημο πένθος. Αυθόρμητη δικαίωση», λέει ο Γείτονας. Για τη Μαίρη Γεννηματά, «οι νέοι άνθρωποι που συνεχίζουν την πορεία τους στην πολιτική δεν έχουν ζήσει αυτό που έζησε η Φώφη. Υπάρχουν πράγματα που δεν μπορείς να μεταδώσεις, ακόμα και στα παιδιά σου. Θα πω και κάτι καλό για την οικογένειά μου, πάντα διέφερε. Ετσι πιστεύω, έτσι νιώθω. Οι πολιτικοί δεν ασχολούνται πια με τον άνθρωπο, αλλά με τις ψήφους και με το πόσο θα ψηλώσουν προσωπικά ο καθένας τους». Ποια ήταν η προσφορά της Φώφης Γεννηματά στο πολιτικό σύστημα; Για τον Οθωνα, «ήταν μοναδική συναισθηματική πινελιά στην πολιτική απέναντι στην τοξικότητα, αλλά δυστυχώς κανείς από τους “μονομάχους” δεν παραδειγματίστηκε και το βλέπουμε καθημερινά».