Πρόκες και οράματα

Το 1940 η Γερμανία επιτίθεται στη Γαλλία και λίγο αργότερα ο Μπέρτολτ Μπρεχτ γράφει το έργο «Τα οράματα της Σιμόν Μασάρ». Μέσα από τις φαντασιώσεις της μικρής ταπεινής Γαλλίδας, της Σιμόν, διελαύνει η γαλλίδα ηρωίδα Ζαν ντ’ Αρκ και αναπτύσσεται από τον μεγάλο γερμανό δραματουργό μια σκληρή κριτική όχι μόνο του πολέμου αλλά και των άθλιων συμπεριφορών πολεμοκαπηλίας, δωσιλογισμού κ.λπ., που ο πόλεμος «απελευθερώνει». Η λύση που «προτείνει» είναι η ανυστερόβουλη, αθώα και αποφασιστική αντίσταση. Είναι συνήθη στον Μπρεχτ τα πολυεπίπεδα δραματικά τεχνάσματα, που κλονίζουν τις ερμηνευτικές βεβαιότητες και τις αναγνωστικές συνήθειες του θεατή.

Για πολλά χρόνια, από μια μερίδα του πολιτικού κόσμου, διπλωματών, αλλά και πολιτών, η δημόσια αναφορά στον «εξ Ανατολών κίνδυνο» θεωρούνταν ως στείρος αντιτουρκισμός ή εθνικιστική υπερβολή. Οπως ακριβώς η άποψη αρκετών για την ανάγκη συντεταγμένης και διαρκούς προσπάθειας λείανσης των ελληνοτουρκικών σχέσεων, για προώθηση πολιτιστικών, εκπαιδευτικών, εμπορικών σχέσεων ενοχοποιούνταν ως υπόρρητος ενδοτισμός. Πάντα κάτι οδηγούσε την ανάλυση του ελληνοτουρκικού προβλήματος στην παραποιητική πρόσληψή του. Μια ανάλογη πολωτική (παρ)ερμηνεία συνόδευε και τις συμμαχικές σχέσεις της χώρας μας, ιδίως με τις ΗΠΑ. Είτε νοούνταν ως το απόλυτο υποκατάστατο εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής, ως ο παράγοντας που θα «καθαρίσει» για λογαριασμό μας, είτε ενοχοποιούνταν ως μορφή δουλείας, που στο τέλος άφηνε απροστάτευτη τη χώρα. Και οι δυο λογικές μετατοπίσεις, εκτός του ότι εξέφραζαν την παραδοσιακή ελληνική πολιτική διχοτόμηση, άφηναν με σοβαρά κενά και ελλείμματα τη λογική αντιμετώπιση του προβλήματος. Ποια η, ρεαλιστικά νοούμενη, θέση της χώρας και με ποιο τρόπο εξασφαλίζεται η ακεραιότητά της.

Ισως και εξαιτίας αυτών των παρανοήσεων αναπτύσσονταν και δύο άλλες παραμορφώσεις. Μια τάση «εξευμενισμού» της Τουρκίας ή, αντίθετα, μια τάση κούφιας (και λουφαδόρικης) μεγαληγορίας. Η ανάλυση των όρων του προβλήματος ακολουθούσε τον δρόμο ενός αφόρητου ακαδημαϊσμού, που πάλι ταλαντευόταν ανάμεσα σε δύο αντιθετικές ζώνες. Οπου και οι δύο θεωρήσεις ενέτειναν την πολιτική απραξία ή ξεφόρτωναν το άγχος χάραξης βαθιάς πολιτικής μόνο σε εξοπλισμούς (συχνά, απλώς πολιτικού χαρακτήρα). Ανάλυση όμως σημαίνει πρόβλεψη. Πρόβλεψη σημαίνει οικονομία τόσο σε πολιτικούς όσο και αμυντικούς πόρους. Η Ελλάδα και η Τουρκία, ούσες βαθιά ανταγωνιστικές χώρες (και όχι μόνο λόγω του ιστορικού κληροδοτήματος), χτίζονται πάνω σε ένα διαρκές υπαρξιακό πρόβλημα, με το οποίο ενδύουν η μία την άλλη. Η μία αποτελεί τον όρο απομείωσης της άλλης. Δεν έχει νόημα μια ψυχαναλυτική ερμηνεία της εξωτερικής και αμυντικής πολιτικής, αλλά έχει νόημα η οικοδόμηση μέτρων αποτροπής. Η εμπιστοσύνη θεμελιώνεται στην αποτροπή. Πόσο συμφέρει την Τουρκία μια ευθεία στρατιωτική σύγκρουση με την Ελλάδα; Τι ζημιά θα πάθει; Είναι άραγε μόνο η γεωγραφική δομή που, πολιτικοποιούμενη, μετεξελίσσεται σε πολιτιστική διαφορά; Δεν είναι άλλωστε οι μοναδικές γειτονικές χώρες των οποίων τα συμφέροντα συγκρούονται. Εκεί όμως που οξύνεται το πρόβλημα και αποκτά διαφορετικά ποιοτικά χαρακτηριστικά είναι όταν το πλέγμα των διακρατικών σχέσεων στρατιωτικοποιείται. Οταν από σύγκρουση σε διεθνή φόρα ή σε τηλεοπτικά πάνελ πάμε σε σύγκρουση με όπλα. Η Τουρκία, ούσα παραγωγός οπλικών συστημάτων, είναι ουσιαστικά παραγωγός και καταναλωτής πολέμου. Η Ελλάδα αντιθέτως. Οσες ιδεολογικές επικαλύψεις, παραναγνώσεις, πολιτικές ανεπάρκειες ή διεισδυτικές αναλύσεις και αν πέφτουν ως φίλτρα πάνω στη δομή του ελληνοτουρκικού προβλήματος, η υποκείμενη φύση των παραγωγικών προτύπων που χαρακτηρίζουν την κάθε χώρα αποτελεί και την κρίσιμη ορίζουσα της διένεξης. Θέλω να πω ότι δεν είναι μόνο η τουρκική, ιμπεριαλιστική επιθυμία αρπαγής εδάφους της Ελλάδας, αλλά ότι η ίδια η φόρμα οικονομίας της γειτονικής χώρας οδηγεί προς τα εκεί. Δεν είναι αναπότρεπτος ο πόλεμος, αλλά έχει γίνει εξαιρετικά εύκολη η επιλογή του. Η μέριμνα της χώρας μας είναι να γίνει δύσκολος. Κατά την μπρεχτική πρόταση, χειραφέτηση δεν είναι μόνο η απελευθέρωση αλλά και ο αντιδογματικός τρόπος ανάγνωσης και ανάλυσης του προβλήματος.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ