Οι δικοί μας ξένοι

Οσοι εξοργίζονται με το κύμα μεταναστών και προσφύγων, που ζητάει καταφύγιο στην Ελλάδα, χρησιμοποιούν τρία βασικά επιχειρήματα: ότι οι πρόσφυγες είναι ξένοι προς τον δικό μας πολιτισμό, ξένοι προς τον δικό μας τρόπο ζωής και κυρίως αλλόθρησκοι, δηλαδή μουσουλμάνοι.

Αν κάποιοι από αυτούς που διαμαρτύρονται έχουν μικρασιατική καταγωγή και ρωτούσαν τους παππούδες τους, θα μάθαιναν ότι τα ίδια άκουγαν οι πρόσφυγες από τη Μικρασία, όταν ήρθαν το 1923 στην Ελλάδα. Δεν ήταν Ελληνες, αλλά «τουρκομερίτες». Και επειδή δεν τους κολλούσε η ρετσινιά του αλλόθρησκου, αφού ήταν ορθόδοξοι, είχαν υποβαθμιστεί σε «τουρκόσπορους».

Η αντιμετώπιση των προσφύγων από τους Ελληνες δεν ήταν, ωστόσο, μια εξαίρεση. Την ίδια αντιμετώπιση είχαν οι Καππαδόκες, που μετοίκησαν στην Κωνσταντινούπολη, για να γλιτώσουν από την ανταλλαγή των πληθυσμών.

Οι Ρωμιοί της Κωνσταντινούπολης τους αντιμετώπισαν με απαξίωση έως και περιφρόνηση. Ηταν οι ξένοι, οι «Καραμανλήδες», όπως υποτιμητικά τους αποκαλούσαν. Ωστόσο μέσα σε μία δεκαετία οι «Καραμανλήδες» όχι μόνο είχαν ενταχθεί στη μειονότητα, αλλά είχαν γίνει αποδεκτοί ως μία από τις εξέχουσες οντότητές της.

Η σχέση ανάμεσα στους Ελληνες και τους μικρασιάτες πρόσφυγες είχε την ίδια εξέλιξη. Ξεκίνησε ως αναγκαστική συμβίωση των Ελλήνων με τους πρόσφυγες, που ήταν οι ξένοι, οι παρείσακτοι. Ξένοι ως προς τις συνήθειες και τον τρόπο ζωής τους, αλλά ξένοι και ως προς τη γλώσσα τους. Ακόμα και όσοι από τους μικρασιάτες μιλούσαν ελληνικά, χρησιμοποιούσαν μια τουρκοελληνική διάλεκτο, που ήταν ακατανόητη στους Ελληνες. Ο μοναδικός συνδετικός κρίκος ήταν η ορθόδοξη θρησκεία. Πώς λοιπόν επιτεύχθηκε η συμφιλίωση και στη συνέχεια η πλήρης ένταξη;

Στην Ελλάδα χρησιμοποιούμε συχνά την έκφραση «πενία τέχνας κατεργάζεται». Αν μετέφερα τη ρήση αυτή στους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και στους Ρωμιούς της Κωνσταντινούπολης, θα έλεγα «βία και καταπίεση τέχνας κατεργάζονται».

Είτε μιλάμε για τους πρόσφυγες, είτε για τους Ρωμιούς, και οι δύο μειονότητες συμβίωναν με τον τουρκικό πληθυσμό σε ένα περιβάλλον, το οποίο, ακόμα και σε περιόδους που δεν ήταν εχθρικό, ήταν ένα περιβάλλον ψυχρότητας και αμοιβαίας καχυποψίας. Οι ελληνορθόδοξες μειονότητες, εκτός από ανεπιθύμητες, ήταν και τα εύκολα θύματα σε κάθε ρήξη ή σύγκρουση ανάμεσα στην Ελλάδα και στην Τουρκία. Το τίμημα της σύγκρουσης το πλήρωνε πάντα η μειονότητα.

Οι δικές μου μνήμες δεν είναι από τη Μικρά Ασία, αλλά από την Κωνσταντινούπολη. Η πρώτη είναι ο φόρος περιουσίας, που είχε επιβάλει το 1942 το τουρκικό κράτος σε όλες τις μειονότητες. Οταν οι φορολογούμενοι αδυνατούσαν να πληρώσουν τον φόρο, που ήταν τόσο υπέρογκος, ώστε σχεδόν όλοι αδυνατούσαν να τον πληρώσουν, δεν τους δήμευαν μόνο τις περιουσίες, αλλά ακόμα και τα έπιπλά τους και τους άφηναν κυριολεκτικά στον δρόμο.

Η δεύτερη περίπτωση ήταν τα Σεπτεμβριανά του 1955, όταν ο όχλος κατάστρεψε τα καταστήματα και τις περιουσίες των Ρωμιών, με αφορμή το Κυπριακό.

Και οι δύο απόπειρες εξόντωσης απέτυχαν, γιατί η μειονότητα ανοικοδόμησε την ύπαρξή της από το μηδέν, ώσπου να φτάσει στο σημείο όπου βρισκόταν πριν από τις απόπειρες εξόντωσής της. Οι Ρωμιοί της Κωνσταντινούπολης είχαν τη σπάνια ικανότητα να αναγεννώνται εκ της τέφρας τους.

Ο κοινός παρονομαστής αυτής της νεκρανάστασης ήταν η κινητοποίηση ολόκληρης της οικογένειας. Δεν πάλευε μόνον ο αρχηγός, δηλαδή, ο άνδρας, αλλά σύσσωμη η οικογένεια. Αυτό δεν ήταν κάποιο ειδικό χάρισμα των Κωνσταντινουπολιτών, το ίδιο έκαναν και οι πρόσφυγες, που αγωνίζονταν για να ριζώσουν στην καινούργια πατρίδα τους. Και ο αγώνας δεν περιοριζόταν στο οικογενειακό σπίτι ή στο χωράφι. Οι οικογένειες αυτές, μαζί με τους πρόσφυγες από τη Σμύρνη, έχτισαν ολόκληρες συνοικίες, όπως την Καισαριανή στην Αθήνα και την Παλιά Κοκκινιά στον Πειραιά.

Πόσο διδάχτηκαν οι Ελλαδίτες από το παράδειγμα των προσφύγων μπορούσε να το δει κανείς στους μετοίκους από την ύπαιθρο, που εγκαταστάθηκαν στα περίχωρα της Αθήνας και του Πειραιά στις αρχές της δεκαετίας του ’50, μετά τις δύο τραγωδίες, τη γερμανική Κατοχή και τον Εμφύλιο, που άφησαν πίσω τους καμένη γη.

Θα κλείσω με μια ιστορία απλή, αλλά και ενδεικτική της συμφιλίωσης. Μια θεία της μητέρας μου, που ανήκε στη γενιά των μικρασιατών προσφύγων, μου είχε πει κάποτε πως, όταν μαγείρευαν, οι Ελληνες παραπονούνταν λέγοντας ότι τα φαγητά που φτιάχνουν βρωμάνε.

Το ίδιο ακριβώς έλεγαν οι Γερμανοί για τα φαγητά των ελλήνων γκάσταρμπάιτερ στη Γερμανία στις αρχές της δεκαετίας του ’60. Σήμερα ακούτε τους Γερμανούς να λένε «πάμε για φαγητό στον Ελληνα;» και εννοούν το ελληνικό εστιατόριο της περιοχής τους.

Σκεφθείτε αντίστοιχα τα φαγητά που τρώμε σήμερα οι Ελληνες: μελιτζάνες ιμάμ, μελιτζάνες παπουτσάκια και «ντολμάδες», τα περίφημα γεμιστά, για να περιοριστώ μόνο σε τρία πολύ γνωστά παραδείγματα. Ολα φαγητά των προσφύγων, που κάποτε «βρωμούσαν».

Η πενία τέχνας κατεργάζεται, αλλά και τα βάσανα από κοινού αντιμετωπίζονται. Αυτό είναι το ενωτικό δίδαγμα της συμφιλίωσης.

Ο Πέτρος Μάρκαρης είναι συγγραφέας. Το νεότερο μυθιστόρημά του, «Παλιά, πολύ παλιά», κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κείμενα