Υποταγή και ντροπή μας

Στις 12 Αυγούστου, ο Βρετανός συγγραφέας Σαλμάν Ρουσντί δέχτηκε επίθεση με μαχαίρι: η είδηση ξεχάστηκε γρήγορα· ο Ρουσντί επέζησε αλλά φαίνεται πιο μόνος από ποτέ. Όπως είναι γνωστό, τον Φεβρουάριο του 1989 είχε κατηγορηθεί για βλασφημία εναντίον του Ισλάμ και έκτοτε ζούσε με αστυνομική προστασία. Δεν είναι ο μόνος: τα τελευταία τριάντα τρία χρόνια εκατοντάδες διανοούμενοι και δημιουργοί σε ολόκληρο τον κόσμο έχουν βρεθεί στον θάλαμο των μελλοθανάτων του Ισλάμ. Τι άλλαξε από το 1989; Πολλά άλλαξαν. Ανάμεσα σε αυτά, το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου που ψαλιδίστηκε ώστε το καινούργιο του μέγεθος και σχήμα να ταιριάζουν στις ισλαμικές απαιτήσεις: είναι χαρακτηριστικό ότι οι New York Times δεν ασχολήθηκαν παρά μόνον ειδησεογραφικά με τη δολοφονική επίθεση στον Ρουσντί, η οποία μάλιστα συνέβη στο πεδίο τους, στην πολιτεία της Νέας Υόρκης. Οι Αμερικανοί θέτουν σε προτεραιότητα την ασφάλεια, αλλά όχι την ασφάλεια ανθρώπων όπως ο Ρουσντί. Πλανάται η ιδέα ότι όπως έστρωσε θα κοιμηθεί· ή ακόμα χειρότερα: Καλά να πάθει.

Στις 19 Αυγούστου, μπροστά στη βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης συγκεντρώθηκαν καμιά δεκαριά συγγραφείς -παλιότερα, έξω από εκείνο το κτίριο δίναμε ραντεβού· λέγαμε: «λοιπόν, στις πέντε, στα πέτρινα λιοντάρια». Θέλω να πω ότι η βιβλιοθήκη είναι ένα γεωγραφικό και πολιτιστικό ορόσημο για την πόλη: εκτός από σύμβολο γνώσης και γνώμης, είναι σημείο συνάντησης. Ανάμεσά στους παρευρισκομένους «στα πέτρινα λιοντάρια» ήταν ο Paul Auster, η Siri Hustvedt, ο Colum McCann, o Reginald Dwayne Betts και οι δημοσιογράφοι Tina Brown, Andrew Solomon και Gay Talese: πρόκειται, στην ουσία, για μια παρέα· κι αν έχει κάποια σημασία, ο 90χρονος σήμερα Gay Talese είναι στα μαχαίρια με τους ορθώς σκεπτομένους τους οποίους δεν παραλείπει να προκαλεί. (Τις περισσότερες φορές έχει δίκιο· ενίοτε δεν έχει.) Οι άνθρωποι αυτοί ανταποκρίθηκαν σε πρόσκληση της ένωσης συγγραφέων PEN America η οποία υποτίθεται ότι υπερασπίζεται την ελευθερία του λόγου – λέω «υποτίθεται» διότι κατά καιρούς έχει βρεθεί σε αμηχανία και, κατά τη γνώμη μου, έχει δείξει ανανδρία· συχνά έχω την εντύπωση ότι πρόκειται για ένα μάτσο ανθρωπάκια πεινασμένα για φήμη και χρήματα, τρομαγμένα μήπως οι μουλάδες τούς πάρουν από κακό μάτι.

Ούτε το 1989 υπήρξε εντυπωσιακή κινητοποίηση για τη φατουά εναντίον του Ρουσντί. Αλλά τουλάχιστον, στη συγκέντρωση υπεράσπισής του, συμμετείχαν πάνω από πεντακόσια άτομα. (Έκανε τσουχτερό κρύο: είμαστε ευπαθείς κι ευαίσθητοι.) Σπεύδω να προσθέσω ότι, τότε, στο Σόχο, είχαν έρθει και μερικοί που κραύγαζαν «Θάνατος στον Ρουσντί» κι ότι η αστυνομία σεβάστηκε την ελευθερία τους. Η Susan Sontag ήταν πιο τολμηρή: ως πρόεδρος του PEN Club, οργάνωσε μια δημόσια ανάγνωση των «Σατανικών στίχων», στην οποία όμως δεν κατάφερε να μαζέψει πάνω είκοσι άτομα. Μεταξύ αυτών ήταν η Joan Didion, η Claire Bloom, ο Edward Said (ίσως τον αδικώ, αλλά τότε η παρουσία του με εξέπληξε), ο Don DeLillo και πάλι ο Gay Talese – την έσχατη στιγμή, προσετέθη, μετά από πολύ σπρώξιμο, ο δήθεν ατρόμητος Norman Mailer, ο οποίος, στην εκδήλωση, κρυβόταν πίσω από τους υπολοίπους· τον βοηθούσε και το μικρό του ανάστημα. Να μην τα πολυλογώ, η Sontag έκανε έκκληση στο «θάρρος των πολιτών» και μίλησε για «αντίσταση μπροστά στον εκφοβισμό», μια στάση που ήταν ήδη αβέβαιη το 1989 και που σήμερα θεωρείται αναχρονιστική ή γραφική: έχουμε άλλες σοβαρότερες δουλειές· τη διαφοροποίηση βιολογικού και κοινωνικού φύλου, την ταύτιση της απόρριψης των θρησκειών με τον ρατσισμό – μια ποικιλία από πλάνες και ανοησίες.

Με λίγα λόγια, ο Ρουσντί έπεσε θύμα του φανατικού Ισλάμ και της μεταδοτικής δειλίας των Δυτικών οι οποίοι ιδεολογικοποιούν τη λιποψυχία τους με θεωρίες πολιτικής ορθότητας. Η αριστερά της Park Avenue μαζί με την αριστερά χαβιάρι-σαμπάνια στην Ευρώπη συμφωνούν ότι άνθρωποι σαν τον Ρουσντί «προκαλούν», ότι είναι «ασεβείς». Η ομοφοβία, η τρανσφοβία, ο σεξισμός, ο ρατσισμός τιμωρούνται από την κοινή γνώμη και από τον νόμο, αλλά ο ισλαμισμός που τα περιέχει όλα αυτά σε ακραίο βαθμό και με βίαιες πρακτικές δικαιούται «σεβασμό». Είναι τέτοια η σύγχυση στο μυαλό των ανθρώπων ώστε, σε συζήτηση με έναν Αμερικανό φίλο -ανώφελη, δεν έπρεπε να εμπλακώ- άκουσα το πιο εξωφρενικό επιχείρημα για την αδιαφορία έναντι του Ρουσντί: «Δεν μου αρέσει καθόλου ως συγγραφέας!» Αναρωτιέμαι συχνά αν τα social media μάς έκαναν πιο χαζούς απ’ όσο ήμασταν. Πάντως, ποτέ δεν ήμασταν πολύ έξυπνοι. Όσο για το συγγραφικό μέγεθος του Ρουσντί είμαστε ικανοί να το αναγνωρίσουμε προσφέροντάς του για παρηγοριά το Νόμπελ: είμαι περίεργη, σε περίπτωση που συμβεί κάτι τόσο κακόγουστο, αν ο Ρουσντί, που λαχταρούσε το Νόμπελ, θα καταδεχτεί να το πάρει.

Αλλά το πρόβλημα είναι ευρύτερο: σήμερα δεν γίνεται αποδεκτή η απόρριψη του ισλαμισμού όπως γίνεται αποδεκτή η απόρριψη του χριστιανισμού – ακόμα κι αν τον απορρίπτουν άνθρωποι που έχουν γεννηθεί σε μουσουλμανικές κοινότητες, άρα «ξέρουν», εμείς παριστάνουμε τον βασιλικότερο του βασιλέως. Στα τριάντα τρία χρόνια που πέρασαν από την έκδοση των «Σατανικών στίχων», το Ισλάμ απέκτησε βαθύτερες ρίζες στη Δύση· η δε τρομοκρατία -που υπήρχε πάντοτε, αν και πολλοί νέοι πιστεύουν ότι ξεφύτρωσε με το Charlie Hebdo- εξελίχθηκε σε μεγάλο, αιματηρό πολυθέαμα. Το οποίο έχει περισσότερους φανερούς και παρασκηνιακούς υποστηρικτές στις μουσουλμανικές και στις αριστερές κοινότητες απ’ όσο θέλουμε να πιστεύουμε. Έτσι, υποτασσόμεθα στις πιο σκοταδιστικές δυνάμεις: ο Ρουσντί τη γλίτωσε καμιά εικοσαριά φορές, αλλά μερικοί από τους συνεργάτες του -μεταφραστές και εκδότες- δολοφονήθηκαν. Δεν κουνήθηκε φύλλο: ένας μεταφραστής λιγότερος! Στη δανέζικη οργάνωση Freemuse, που έχει φτιάξει μια λίστα με τις δολοφονίες, τις επιθέσεις, τους βιασμούς, τις απόπειρες δολοφονίας και τις απειλές του Ισλάμ, της μαφίας κτλ εναντίον δημιουργών σε όλο τον κόσμο, κανείς δεν δίνει σημασία. Αυτή η απουσία ενδιαφέροντος είναι η ομολογία της υποταγής μας. Ε, λοιπόν, ντροπή μας.