Μαθαίνοντας στις αντιφάσεις

Εχει κάπου διαβάσει πως τα χρόνια της παιδικότητας και της εφηβείας είναι χρόνια μετάβασης από τον κόσμο της φαντασίας στον κόσμο της πραγματικότητας. Στην αρχή δυσφορούσε, μα τώρα προσπαθεί να καταλάβει. Πέρα από τις εποχές, το κοινωνικό περιβάλλον ή τα ιστορικά βάρη, υπό τα οποία εξελίσσεται κάθε σχολική εμπειρία, η μοναδικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης μοιάζει ακόμη πιο μοναδική στη συνείδησή του, τούτες τις μέρες που ξεκινά η νέα χρονιά με νέες αγωνίες. Για ποιον μαθητή μιλούμε; Δεν είναι μια αφαίρεση που καταντά άσκοπη λεκτική άσκηση να φανταζόμαστε ένα πρόσωπο χωρίς ιδιότητες μέσα από χιλιάδες, νομίζοντας πως μπορεί να περιγραφεί;

Ας δοκιμάσουμε ωστόσο. Ας φανταστούμε έναν δεκαπεντάχρονο έφηβο με πρόωρη κριτική διάθεση. Ζει την άμεση βιοτική αγωνία της οικογένειάς του ως μια δική του ψυχολογική πίεση. Ζει το ξύπνημα της ηθικής γνώσης και της σωματικής έκφρασης (ίσως αυτονόητης, μα ίσως και ως αίνιγμα), μέσα από ατέλειωτες απορίες, αμηχανίες, περιέργειες. Εκνευρίζεται όταν ακούει σχόλια για τον βαθμό σοβαρότητας όσων καλείται να αντιμετωπίσει, όταν αντικρίζει αυτό το ύφος υπεροχής ή συγκατάβασης των ενηλίκων που «ξέρουν» καλύτερα, μα δεν μπορούν ωστόσο να απαντήσουν (παρότι μεγαλύτεροι και «ξέρουν») πώς έφτιαξαν τον κόσμο στον οποίο αυτός πρέπει να ζήσει. Σιωπά όταν του διδάσκουν τρόπους προσαρμογής στην καθιερωμένη υποκρισία με την υπόδειξη (αυτά τα χρόνια που η Φύση ορίζει πως πρέπει να ονειρεύεται) πως «το μη χείρον βέλτιστον».

Εστω. Είναι διατεθειμένος να δεχτεί πως αυτές οι υποδείξεις και οι διδαχές είναι μια μέθοδος στοργής μπροστά στις τόσες πιέσεις του σύγχρονου κόσμου. Μα βλέπει από τη μια τις οικολογικές ανησυχίες και το ανάθεμα στον καταναλωτισμό κι από την άλλη τη χρηματική προϋπόθεση να γίνεται όλο και πιο ασφυκτική. Τον συγκινούν, φυσικά, οι ειρηνιστικές διακηρύξεις, μα νιώθει την ανάγκη να υπερασπιστεί τη ζωή, το σπίτι, την πατρίδα του από τη φαντασίωση όσων διψούν για δύναμη. Βλέπει την κατάρρευση των αυθεντιών κι από την άλλη την οργισμένη υποστήριξη απόψεων με σημαίες που γίνονται στειλιάρια. Χαίρεται για τη χειραφέτηση που όλα τα απομυθοποιεί – δεν το αντέχει το βάρος μιας τυποποιημένης σχολαστικότητας – αλλά αισθάνεται μέσα του ακατανίκητη την ορμή για παραδείσους· ας είναι και τεχνητοί.

Κι όμως. Πρέπει να γίνει υποζύγιο γνώσεων, εφοδίων και αρετών γιατί ο κόσμος αυτός, ρευστός, επικίνδυνος, μα και τόσο ελκυστικός, τον καλεί να τον κερδίσει γρήγορα κι όπως-όπως, χωρίς την ασφάλεια δεσμών που κάνουν την ανάγκη για κοινή ζωή να μην καταλήγει τυχαία σύμβαση. Σκέψεις ασθματικές, σαν περιήγηση στους πέραν του καλού και του κακού δρόμους του διαδικτύου. Σε λίγο θα αρχίσουν οι διαγωνισμοί και οι διαγκωνισμοί. Οι κυνικές ειλικρίνειες με τις οποίες καλείται να συμπορευτεί φωνάζουν κιόλας τ’ όνομά του. «Να γίνεις χρήσιμος άνθρωπος» του λένε. Μα αυτός φοβάται μήπως κάτι που είναι χρήσιμο παύει να είναι ωραίο. Το κουδούνι χτυπά. Δεν έχει χρόνο για παιχνίδι. Σε λίγο δεν θα έχει χρόνο ούτε για σκέψη.

Ο Κώστας Χατζηαντωνίου είναι συγγραφέας. Από τις εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφορεί το πλέον πρόσφατο μυθιστόρημά του «Το στέμμα των αυγών»