Υποκλοπές και Δημοκρατία

Τις τελευταίες εβδομάδες βιώνουμε μια δυναμική διεπιστημονική συνεργασία και πολιτική προσπάθεια απεμπόλησης κάθε απόπειρας δομικού εκτροχιασμού της δημοκρατίας. Με την πρωτοφανή είδηση της παρακολούθησης του επικεφαλής του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ και μέλους του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Νίκου Ανδρουλάκη, από την ΕΥΠ να κυριαρχεί, το ενδιαφέρον εστιάζεται αυτήν τη φορά σε ένα απόλυτο συνταγματικό δικαίωμα, το απόρρητο των επιστολών και της ελεύθερης ανταπόκρισης ή επικοινωνίας με κάθε τρόπο, του άρθρου 19 § 1 του Συντάγματος. Οι ληφθείσες προεκτάσεις του εν λόγω ζητήματος, μάλιστα, ήταν τέτοιες ώστε η κυβέρνηση να προβεί στην έκδοση της Πράξης Νομοθετικού Περιεχομένου της 9ης Αυγούστου 2022, με την οποία ορίστηκε ότι η άρση του απορρήτου θα αποφασίζεται εφεξής και από εισαγγελέα Εφετών, εισάγοντας έτσι ένα «διττό φίλτρο», ήτοι μια εισαγγελική διάταξη του αρμόδιου εισαγγελέα για την ΕΥΠ και μια έγκριση από τον εισαγγελέα Εφετών, με σκοπό την αποτελεσματικότερη προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών. Εντούτοις, στην πράξη το εν λόγω «φίλτρο» ανάγεται σε τέχνασμα – έως και εργαλείο επικοινωνιακών σκοπιμοτήτων -, καθώς η έγκριση του εισαγγελέα Εφετών έχει καθαρά τυπικό χαρακτήρα, εφόσον η εισαγγελική διάταξη που θα επιβάλλει την άρση του απορρήτου για λόγους εθνικής ασφάλειας δεν προβλέπει εκ του νόμου υποχρέωση ενδελεχούς αιτιολογίας (το ελάχιστο περιεχόμενο της διάταξης ορίζεται στο άρθρο 5 § 1 του Ν. 2225/1994).

Αδιαμφισβήτητα, το απόρρητο των επιστολών και της επικοινωνίας συνιστά μία εκ των βασικότερων αρχών των θεμελιωδών δικαιωμάτων κάθε φιλελεύθερης δημοκρατίας. Ο σχετικός εφαρμοστικός νόμος 2225/1994 (άρθ. 3) ρυθμίζει τη διαδικασία άρσης του απορρήτου για λόγους εθνικής ασφάλειας, χωρίς όμως να διευκρινίζει το περιεχόμενο της εθνικής ασφάλειας. Περαιτέρω, το γεγονός ότι η εισαγγελική διάταξη εκδίδεται εντός 24 ωρών χωρίς αιτιολογία, χωρίς προηγούμενη ενημέρωσή του υπό παρακολούθηση ατόμου και χωρίς προσδιορισμό της έκτασης της άρσης του απορρήτου, καθιστά τη σχετική διάταξη ακόμη πιο προβληματική, και τούτο διότι δεν προσβάλλει μόνο τις εγγυήσεις του άρθρου 19 του Συντάγματος, αλλά παραβιάζει και την αρχή της αναλογικότητας εν στενή εννοία.

Καθότι η ιδιωτικότητα (άρθρο 8 ΕΣΔΑ) συνιστά ιδανικό κάθε προοδευτικής κοινωνίας, είναι εύληπτο ότι η καταστρατήγησή της μόνο κοινωνικοπολιτικές αναταράξεις μπορεί να επιφέρει. Ακολούθως, η άρση του απορρήτου «για λόγους εθνικής ασφάλειας ή για τη διακρίβωση ιδιαίτερα σοβαρών εγκλημάτων», θα πρέπει να ερμηνεύεται πολύ στενά και να τηρεί τους όρους της αναγκαιότητας και την αρχή της αναλογικότητας. Συνάμα όμως, η εν λόγω υπόθεση αναδεικνύει ένα ακόμη προβληματικό στοιχείο· το επιχείρημα της τυπικής νομιμότητας της παρακολούθησης, όπως την επικαλέστηκε και ο Πρωθυπουργός στο σχετικό διάγγελμα της 8^ης Αυγούστου. Και μπορεί η τυπική νομιμότητα να φαντάζει εκ πρώτης όψεως επαρκής αιτιολογία, ωστόσο δίχως την τεκμηρίωση ανάγεται σε πολιτική σκοπιμότητα με ανεξέλεγκτο χαρακτήρα. Λαμβάνοντας επίσης υπόψη την ιδιότητα του θύματος της παρακολούθησης, το πρόβλημα αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις, δεδομένης της ιδιαίτερης νομικής θέσης που καταλαμβάνει στο πλαίσιο του αντιπροσωπευτικού πολιτεύματος ο επικεφαλής ενός κοινοβουλευτικού κόμματος και μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Με άλλα λόγια, οι υποκλοπές που ερείδονται στο ασαφές εννοιολογικό περιεχόμενο του όρου «εθνική ασφάλεια», δεν μπορούν παρά να θίγουν καταφανώς τον πυρήνα των συνταγματικών δικαιωμάτων της ιδιωτικότητας, της προστασίας του απορρήτου των επικοινωνιών και του ασύλου, και εν τέλει να ελλοχεύουν τον κίνδυνο διάλυσης της βεβαιότητας της δημοκρατίας.

Ο Γεώργιος Θ. Ζώης είναι υπ. διδάκτορας Συνταγματικού Δικαίου ΕΚΠΑ