Πληροφόρηση (Intelligence) και κοινοβουλευτικός έλεγχος

Οι υπηρεσίες πληροφοριών θεωρούνται ζωτικής σηµασίας γιατί σε ένα άναρχο διεθνές σύστηµα το κράτος προκειµένου να επιβιώσει και να ευηµερήσει πρέπει να κατανοεί πλήρως το περιβάλλον (πολιτικό, στρατιωτικό, οικονομικό) στο οποίο καλείται να δράσει, προκειμένου να αρθρώσει και να εφαρμόσει μία συνεκτική και αποτελεσματική υψηλή στρατηγική. Ειδικότερα, πρέπει να γνωρίζει τις προθέσεις και τις ικανότητες πραγµατικών και δυνητικών αντιπάλων, αλλά και συµµάχων. Στις ημέρες μας η κατασκοπεία ονομάζεται Πληροφόρηση και ορίζεται ως «πληροφορίες που σχετίζονται με την πολιτική, συλλέγονται μέσω ανοικτών και μυστικών πηγών και  υπόκεινται  σε  ανάλυση,  με  σκοπό την  εκπαίδευση,  διαφώτιση  και υποστήριξη των διαμορφωτών αποφάσεων για την άρθρωση και εφαρμογή της εθνικής ασφάλειας και της εξωτερικής πολιτικής».

Ομως, η πληροφόρηση, λόγω της μυστικότητας, μπορεί σε κάποιες περιπτώσεις να αποτελέσει απειλή για τη δημοκρατία, η οποία βασίζει τη λειτουργία της σε πέντε κριτήρια: διαφάνεια και συμμετοχή, διάκριση εξουσιών, κράτος δικαίου, σεβασμό της ιδιωτικής ζωής, αμοιβαία εμπιστοσύνη. Τα κριτήρια αυτά έρχονται σε αντίθεση με τη μυστικότητα και θέτουν το σημαντικό ερώτημα: «Αλλά ποιος θα επιβλέπει τους φύλακες;».

Οι κυβερνήσεις των σύγχρονων δημοκρατιών έχουν στη διάθεσή τους ένα ολιστικό, πολυεπίπεδο σύστημα επίβλεψης των υπηρεσιών πληροφοριών, μεταξύ των οποίων κυρίαρχο ρόλο διαδραματίζει η κοινοβουλευτική επίβλεψη. Το Κοινοβούλιο θέτει το νομοθετικό πλαίσιο λειτουργίας των υπηρεσιών πληροφοριών και ελέγχει τη συμμόρφωσή τους με αυτό, αποτελεί καταναλωτή πληροφοριών και επιβλέπει την αποτελεσματικότητα των υπηρεσιών πληροφοριών.

Μία κοινοβουλευτική επιτροπή διαθέτει σημαντικά εργαλεία προκειμένου να επιτελέσει το έργο της: διαμόρφωση νομικού πλαισίου, έλεγχος προϋπολογισμού, αναγκαία συναίνεση διορισμού των επικεφαλής των υπηρεσιών, οργάνωση κλειστών ακροάσεων, διεξαγωγή ερευνών, σύνταξη εκθέσεων, κατάθεση ερωτήσεων, επερωτήσεων και προτάσεων ψηφοφορίας, επικύρωση από το Κοινοβούλιο διεθνών συμφωνιών που σχετίζονται με ζητήματα πληροφόρησης.

Οι αναγκαίες και ικανές συνθήκες που πρέπει να πληρούνται για μία αποτελεσματική και ισχυρή κοινοβουλευτική επίβλεψη είναι οι ακόλουθες: πολιτική βούληση, εκσυγχρονισμένο νομικό πλαίσιο, πολιτική κουλτούρα που υπερασπίζεται τη νόμιμη δράση των υπηρεσιών πληροφοριών σε μία δημοκρατία, τις ελέγχει και δεν τις χρησιμοποιεί για εξυπηρέτηση στενών κομματικών συμφερόντων, ανεξάρτητη κοινοβουλευτική επιτροπή με μέλη με πλούσια εμπειρία σε ζητήματα εθνικής ασφάλειας και πληροφόρησης, διερευνητικές εξουσίες, επαρκείς οικονομικούς πόρους, εξειδικευμένο προσωπικό και απρόσκοπτη πρόσβαση σε διαβαθμισμένα έγγραφα, πλήρης προστασία της μυστικότητας, δημιουργία «δημοκρατικής κουλτούρας» στα στελέχη των υπηρεσιών πληροφοριών.

Ομως, η επίβλεψη δεν αποτελεί πανάκεια, αλλά είναι το καλύτερο που μπορεί να γίνει σε μία δημοκρατία. Αλλωστε, οι υπηρεσίες πληροφοριών αντικατοπτρίζουν τις αξίες και τους θεσμούς μιας δημοκρατίας και μιας κοινωνίας. Οι υπηρεσίες πληροφοριών εκμεταλλευόμενες τη μυστικότητα μπορούν να συγκαλύψουν τις αντιδημοκρατικές και παράνομες δραστηριότητές τους, καθώς η γνώση αποτελεί ισχύ και μερικές φορές ο πειρασμός να καταχραστούν αυτή την ισχύ είναι μεγάλος. Για αυτό απαιτείται επαγρύπνηση.

Σε τελική ανάλυση, σε μία δημοκρατία, η εκάστοτε πολιτική ηγεσία καλείται να βρει μία χρυσή τομή, μία ισορροπία, μεταξύ της εξασφάλισης της ασφάλειας από τη μία πλευρά και της προστασίας της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων ελευθεριών και δικαιωμάτων από την άλλη, χωρίς ταυτόχρονα να εμποδίζεται και να παρακωλύεται η λειτουργία και οι δραστηριότητες των υπηρεσιών πληροφοριών οι οποίες στην προσπάθειά τους να παρέχουν ασφάλεια στο κράτος αποτελούν μία από τις πιο κρίσιμες και νευραλγικές κρατικές γραφειοκρατίες.

Ο Ιωάννης Λ. Κωνσταντόπουλος είναι επίκουρος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων – Οικονομικής Διπλωματίας και διευθυντής του Εργαστηρίου Πληροφόρησης και Κυβερνοασφάλειας στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς.