Θύτες και θύματα όλο και πιο νέα

Η πανδημία αποτέλεσε ένα εύφορο έδαφος για να εκδηλωθούν έντονα και ακραία επεισόδια βίας. Οι θύτες και τα θύματα όλο και πιο νέα. Η έκφραση της βίας όλο και πιο ανεξέλεγκτη. Η βία στην έφηβη ομάδα παίρνει τρεις βασικές μορφές: τη σωματική, που είναι η πιο συχνή και η πιο ορατή, τη σεξουαλική και την ψυχολογική. Στη σωματική βία ο θύτης προκαλεί τραυματισμούς  όπως κατάγματα, καψίματα, μώλωπες, εσωτερικούς τραυματισμούς, κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις, ενώ υπάρχει το ενδεχόμενο το θύμα να οδηγηθεί ακόμα και στον θάνατο. Η ψυχολογία του όχλου επιτρέπει στα πιο βίαια ένστικτα των εφήβων να ξεδιπλωθούν, η ατομικότητα χάνεται και οι συνέπειες είναι δυνάμει τραγικές. Η σεξουαλική βία περιλαμβάνει τα αγγίγματα σεξουαλικού περιεχομένου, την καταναγκαστική προτροπή του εφήβου να ενδώσει σε σεξουαλικές φαντασιώσεις ενός ή περισσότερων άλλων εφήβων. Μπορεί να περιλαμβάνει και την ίδια τη σεξουαλική πράξη, δηλαδή τον βιασμό. Η ψυχολογική βία είναι η πιο γκρίζα και ύπουλη μορφή κακοποίησης, εξίσου όμως επικίνδυνη για τον ψυχισμό του εφήβου όσο και η σωματική. Γνωστή και ως bullying, περιλαμβάνει τη λεκτική κακοποίηση, τη συστηματική ταπείνωση, τη χρήση μειωτικών φράσεων, τον εξευτελισμό της προσωπικότητας του εφήβου, την εκμηδένιση των βασικών του δικαιωμάτων σε μια άνευ όρων αποδοχή και σεβασμό. Συχνά η ψυχολογική βία συνοδεύεται και από σωματική, ιδίως στον σχολικό χώρο.

H ρίζα του κακού εντοπίζεται σε ένα βαθύ συναίσθημα θυμού το οποίο ο έφηβος θύτης αδυνατεί να διαχειριστεί. Ενα συναίσθημα που βιώνει μέσα του, στο πλαίσιο της αγωνιώδους προσπάθειάς του να ενώσει τα διάσπαρτα κομμάτια της ταυτότητάς του, να απαντήσει στο ερώτημα «ποιος είμαι;», να αντιταχθεί στην εξουσία των γονιών του, των δασκάλων του, μιας ολόκληρης κοινωνίας που τον περιβάλλει. Ωστόσο ο θυμός αυτός εύκολα μπορεί να περάσει στην πράξη, μέσα από την έκφραση επιθετικότητας. Ορισμένα ανησυχητικά συμπτώματα είναι όταν ο έφηβος:

– Χτυπάει τους φίλους ή τους γονείς του.

– Εχει συστηματικές και απρόβλεπτες εκρήξεις θυμού.

– Εκφράζει ευχές θανάτου ή απειλεί ότι θα αυτοκτονήσει όταν πιέζεται.

– Κακοποιεί τα ζώα.

– Κάνει κατάχρηση αλκοόλ ή ναρκωτικών ουσιών.

– Αυτοτραυματίζεται.

– Δεν αντιλαμβάνεται τις συνέπειες των πράξεών του, δεν συναισθάνεται τον πόνο των άλλων, κατηγορεί τους άλλους για τα προβλήματά του.

– Εχει βιώσει ένα έντονο ψυχοτραυματικό γεγονός που σχετίζεται με απώλεια, απόρριψη, γελοιοποίηση.

– Εχει εμμονή και περνάει ώρες παίζοντας βίαια ηλεκτρονικά παιχνίδια, βλέποντας βίαιες ταινίες, διαβάζοντας για μαγείες, σατανισμούς κ.λπ.

– Κατατέμνει τον κόσμο σε καλούς και κακούς, έχει ιδεοληπτικές σκέψεις και πεποιθήσεις που σχετίζονται με την έννοια της «αδικίας» και με συγκεκριμένες και απόλυτες πολιτικές ή θρησκευτικές πίστεις.

Αντίθετα, τα θύματα της βίας εκδηλώνουν:

– Εντονο άγχος, συναίσθημα φόβου.

– Καταθλιπτικά συμπτώματα, ενοχή.

– Απόσυρση, αποθάρρυνση, εσωστρέφεια.

– Εφιάλτες.

– Υποβάθμιση της αυτονομίας του, καταστροφή της αυτοτοεκτίμησής τους.

– Επιθετικότητα.

– Χρήση ουσιών.

Ο ψυχολογικός μηχανισμός της μαθημένης αβοηθησίας εδώ ενεργοποιείται. Παρά τις προσπάθειές του, ο έφηβος θύμα αδυνατεί να προβλέψει την επόμενη στιγμή που θα εισπράξει τη βία, αφού η αφορμή είναι διαφορετική και τυχαία κάθε φορά, τις περισσότερες φορές μάλιστα δίχως λογική και υπόσταση. Μαθαίνει ότι είναι αβοήθητος δίχως τον έλεγχο πάνω σε αυτό που του συμβαίνει, νιώθει απόγνωση, παθητικά αποδέχεται την κατάστασή του, ταυτιζόμενος με τον ρόλο του θύματος. Κακοποιημένος έφηβος σημαίνει κακοποιημένη ζωή. Είναι σημαντικό οι γονείς των παιδιών με παραβατικές συμπεριφορές να αναρωτηθούν ποια είναι η δική τους συμμετοχή στη βίαιη συμπεριφορά του παιδιού τους. Οι έρευνες συγκλίνουν στο ότι η βία μαθαίνεται αλλά μπορεί και να είναι σύμπτωμα μιας βαθύτερης συναισθηματικής δυσλειτουργίας. Σε κάθε περίπτωση η συμβολή της επιστημονικής άποψης ενός παιδοψυχιάτρου/παιδοψυχολόγου είναι σημαντική.

Η Μυρσίνη Κωστοπούλου είναι κλινική ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια