Προσοχή στο Καλίνινγκραντ

Η επερχόμενη διεύρυνση του ΝΑΤΟ προς Φινλανδία και Σουηδία και η απόφαση της ΕΕ να δώσει επίσημο καθεστώς υποψήφιας προς ένταξη χώρας στην Ουκρανία (αλλά και τη Μολδαβία) έχουν αναπτερώσει το ηθικό της δυτικής συμμαχίας σε ένα σημείο όπου ο πόλεμος στην Ουκρανία δείχνει να γέρνει προς τη μεριά της Ρωσίας. Την ώρα που ο Πούτιν θέλει να κάνει την Ευρώπη να επιστρέψει στο παρελθόν των πολέμων και της ωμής ισχύος, το δυτικό αφήγημα αντιπαραβάλλει το μοντέλο της έννομης θεσμικής τάξης με ισχυρές υπερεθνικές αποχρώσεις. Κάτω από την επιφάνεια των ευρωατλαντικών θεσμών όμως, η ιστορία και η γεωπολιτική έχουν ακόμα ανοιχτούς λογαριασμούς στην Ευρώπη. Ενας τέτοιος ανοίγει αυτές τις μέρες, και μάλιστα (για να είμαστε δίκαιοι) όχι με ρωσική ευθύνη, στο ζήτημα του Καλίνινγκραντ.

Η απόφαση της Λιθουανίας να βάλει το Καλίνινγκραντ στο κάδρο της παρούσας κρίσης, χρησιμοποιώντας ως πρόσχημα τις κυρώσεις έναντι της Ρωσίας και σύροντας ουσιαστικά σε ένα νέο μέτωπο την ΕΕ (που είχε ήδη ξεκαθαρίσει ότι οι κυρώσεις έναντι της Ρωσίας δεν θίγουν σε καμία περίπτωση τα ισχύοντα γύρω από το Καλίνινγκραντ), αποτελεί πιθανότατα την πιο ανεύθυνη, άκαιρη και επικίνδυνη κλιμάκωση της κρίσης από την αρχή του πολέμου, καθώς είναι σίγουρο ότι θα επισύρει την οργισμένη και αδιαπραγμάτευτη αντίδραση του Κρεμλίνου. Δεν είναι άλλωστε η πρώτη φορά που το Βίλνιους επιδεικνύει τέτοια «καουμπόικη» συμπεριφορά, αφού έχει προηγηθεί η μονομερής εμπλοκή του στο ζήτημα της Ταϊβάν, που απείλησε να τινάξει στον αέρα τις ήδη εύθραυστες σχέσεις ΕΕ – Κίνας τους προηγούμενους μήνες.

Ο θύλακος του Καλίνινγκραντ, το βορειότερο ένα τρίτο της παλιάς γερμανικής επαρχίας της Ανατολικής Πρωσίας, παραχωρήθηκε στον Στάλιν «προσωρινώς» από τους δυτικούς συμμάχους στη Διάσκεψη του Πότσνταμ. Η συνθήκη 2+4 του 1990, που ρύθμισε οριστικά το γερμανικό ζήτημα, τακτοποίησε και το ζήτημα του Καλίνινγκραντ, επιβάλλοντας ρυθμίσεις που επιτρέπουν την επικοινωνία και τον ανεφοδιασμό του θυλάκου με την κυρίως Ρωσία μέσω Λευκορωσίας και Λιθουανίας. Είναι αυτές οι ρυθμίσεις που τα μέτρα του Βίλνιους τις τελευταίες ημέρες θέτουν εν αμφιβόλω, απειλώντας να αποκόψουν το Καλίνινγκραντ από τη Ρωσία.

Το Καλίνινγκραντ είναι, μετά την ανεξαρτητοποίηση βαλτικών και άλλων σοβιετικών δημοκρατιών, το μόνο απτό εδαφικό κέρδος της Ρωσίας από τη νίκη της στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με την εξαίρεσή του, η Ρωσία βρίσκεται σήμερα, σε ό,τι αφορά τα ευρωπαϊκά της σύνορα, εκεί που βρισκόταν στα τέλη του 17ου αιώνα, πριν από τις νίκες του Μεγάλου Πέτρου επί της Σουηδίας και της Πολωνίας. Το Καλίνινγκραντ είναι δηλαδή το τελευταίο ενθύμιο του ευρωπαϊκού αυτοκρατορικού μεγαλείου της Ρωσίας. Και φυσικά η σημασία του δεν είναι μόνο ιστορική αλλά άπτεται και σημαντικών ζητημάτων ασφάλειας. Αρκεί να δει κανείς την απόστασή του από το λιμάνι του Γκντανσκ, το σημείο από όπου ξεκίνησε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Ενας λόγος παραπάνω εκνευρισμού της Ρωσίας είναι και η «αγνωμοσύνη» της μικρής Λιθουανίας. Αν και στην πρόσφατη ιστορική μνήμη η Λιθουανία είναι ορκισμένη εχθρός της Ρωσίας, η χώρα αυτή υπήρξε ο πρώτος ντε φάκτο σύμμαχος της μπολσεβικικής Ρωσίας στην προς τα δυτικά της εξόρμηση το 1918-19 ενάντια στον κοινό τους τότε εχθρό, την Πολωνία. Με τον διαμελισμό της Πολωνίας με το Σύμφωνο Μολότοφ – Ρίμπεντροπ, η Λιθουανία (ως σοβιετική δημοκρατία πια) απέκτησε την ιστορική της πρωτεύουσα, το Βίλνιους, που της είχε αποσπάσει η Πολωνία το 1923. Και με τη νίκη του 1945 τής δόθηκε το γερμανικό λιμάνι του Μέμελ, η σημερινή Κλαϊπέντα. Η Σοβιετική Λιθουανία επομένως, τα σύνορα της οποίας έχει το σημερινό κράτος – μέλος της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, ήταν μια ιστορικά «μεγάλη» και εθνικά ολοκληρωμένη Λιθουανία, με το επιπλέον πλεονέκτημα ότι της αποδόθηκε μια ρωσόφωνη μειονότητα αναλογικά πολύ μικρότερη από αυτές που ζουν στη Λετονία και την Εσθονία και αποτελούν σήμερα παράγοντα αποσταθεροποίησης αυτών των χωρών.

Με βάση τα παραπάνω, λοιπόν, βλέπουμε ότι η Ιστορία όχι μόνο δεν έχει φτάσει στο «τέλος» της στην Ευρώπη, αλλά παραμένει ζωντανή και πάντα ανοιχτή σε απρόβλεπτες εξελίξεις. Και αν κρίνουμε από τις πρόσφατες ενέργειες της Λιθουανίας στο Καλίνινγκραντ, δεν είναι ο Βλαντίμιρ Πούτιν ο μόνος που ξέρει να λειτουργεί με λογικές περασμένων αιώνων. Το ότι ο ρώσος πρόεδρος ανέτρεψε συνθήκες και συμφωνίες στην Ουκρανία δεν σημαίνει ότι η Δύση δεν εξακολουθεί να δεσμεύεται και η ίδια από συμφωνίες που αποτελούν το θεμέλιο μιας κάποιας συνύπαρξης με τη Ρωσία. Μόνο αυτές οι συμφωνίες και κανόνες άλλωστε παρέχουν τη βάση για την εξεύρεση κάποιου συμβιβασμού που θα θέσει τέλος στην καταστροφή στην Ουκρανία.

Ο δρ Αγγελος Χρυσόγελος είναι επίκουρος καθηγητής Διε,θνών Σχέσεων στο London Metropolitan University